جلسه ۸۰

«و جَعلُ الماهیةِ و الاتصافِ بِالعرضِ بَسیطًا و مرکبًا» جعل ممکن است به ماهیت بخورد منتها بالعرض، اشکال ندارد. وقتی که جاعل وجود را جعل کرد ماهیت هم مجعول می‌شود منتها به تبع وجود، مثلاً به تبع وجود زید ماهیات زید هم موجود می‌شود، اشکال ندارد. جعل اتصاف بالعرض هم اشکال ندارد، وقتی که وجود درست شد ماهیت هم به تبع درست شد اتصاف این وجود به این ماهیت هم بالعرض اشکال ندارد. تمام اشکال در این است که جعل بالذات تعلق بگیرد، چون در بالعرض خیلی در فسحه هستیم.

و ما هو الباطلُ جعلُهُ بِالذاتِ مرکبًا و جعلُهُ بِالعرضِ بسیطًا و جعلُهُما بِالذاتِ بسیطًا و مرکبًا. و قِسْ علیه الصحیحَ و الباطلَ علی قولِ الإشراقی و علی القولِ بِجعلِ الاتصاف.¹

آنکه باطل است جعل وجود بالذات مرکباً یعنی جعل تألیفی بخورد منتها جعل ذاتی باشد و جعل وجود بالعرض به جعل بسیط هم باطل است جعل به ماهیت بخورد و به اتصاف بخورد بالذات، هم بسیط و هم مرکب، همۀ اینها باطل است.

تلمیذ: در جعل بالعرض...

استاد: بله درست است در حقیقت جعل نیست یعنی در واقع علت امر اعتباری را افاضه نمی‌کند، درست است که علت همیشه یک امر واقعی را افاضه می‌کند منتها ذهن می‌آید از این امر واقعی یک انتزاعیاتی درمی‌آورد مثلاً علت می‌آید اربعه را [انتزاع می‌کند] الآن شما از درخت چهارتا سیب برمی‌دارید جلوی خود می‌گذارید الآن من‌باب‌مثال چهارتا را درست کردید حالا شما یک عدد چهار را در خارج به‌وجود آوردید فرض کنید به چهارتا سیب، چهارتا گلابی، چهارتا لیوان، چهارتا کتاب، بالأخره عدد چهار را به‌وجود آوردید، حالاکه عدد چهار را به‌وجود آوردید عقل شما می‌آید یک زوجیتی از این چهار بیرون می‌کشد. پس شما با این کار خودتان دو کار کردید؛ یکی چهار به‌وجود آوردید یکی هم زوجیت به‌وجود آوردید، در واقع چهار را به‌وجود آوردید ولی به تبع چهار زوجیت هم به‌وجود آمد، شما به‌وجود نیاوردید بلکه به‌وجود آمد. علت همیشه می‌آید اعیان خارجی را افاضه می‌کند نه آن چیزی که اعتبار است، آن چیزی که اعتبار و انتزاع است کار عقل است، علت که به اعتبار نمی‌آید، علت می‌آید عین خارجی می‌آورد، علت حقیقت را به‌وجود می‌آورد.