جلسه ۸۵

شما در مورد امتناع همین حرف را می‌زنید، خود شما که امتناع را چیز نکرده‌اید، می‌گویید که امتناع به اعتبار عقل است، مگر برای امتناع نگفته‌اید که امتناع امر وجودی نیست؟! اینها در وجوب و امکان گفته‌اند، امتناع را که نگفته‌اند! گفته‌اند که امتناع به اعتبار عقل است، امتناع در خارج نیست، اینها که نمی‌توانند امتناع را در خارج نشان دهند، می‌گویند که امتناع به اعتبار عقل است بنابراین فردا ما اعتبار می‌کنیم که آن را وجوب کنیم! پس شما در مورد امتناع این حرف را نمی‌زنید، در مورد شیئیت هم این حرف را نمی‌زنید، آیا شیئیت در خارج هست یا نیست؟ اینکه الآن در خارج هست لیوان است اما شیئیت آن به اعتبار عقل است چون شیئیت مفهومی عام است و همۀ مفاهیم را شامل می‌شود، خود این شیئیت به اعتبار عقل می‌شود، اصلاً فردا شیئیت را از اشیاء برمی‌داریم و اشیاء شیء نباشند بنابراین این‌طور نیست که به اعتبار عقل باشد و عقل آن را عوض کند.

انواع اعتبار

ما دو اعتبار داریم: اعتباریاتی داریم که انتزاع عقل از خود آن شیء در خارج است، اعتباریاتی هم داریم که قابل حذف و اصلاح است؛ اعتباریاتی که انتزاع خود آن ماهیت و وجود خارجی نیست بلکه جعل اعتبار می‌باشد و منهای عقل است. آن اعتباری که از حاقّ آن ماهیت یعنی عین خارج انتزاع می‌کنیم دیگر به معنای اعتبار مصطلح نزد عوام نیست بلکه یک معنای واقعی است ولی ظرف اتصافش در ذهن است، این‌طور نیست که در خارج باشد اما آن اعتباری که مردم به آن اعتبار می‌گویند یک معنای واقعی نیست و قابل حذف و اصلاح است.

وَ الحَلُّ بِأن اتِّصافَ الذّاتِ بِصفةٍ فی ظَرفٍ لا یَقتَضی ثُبوتَ تِلکَ الصِّفةِ فیه مَعَ أنَّ الکَلامَ أنَّما هو فی الوُجوبِ الذّی هو کیف النِّسبةِ.¹

و جواب حلی به اشکال سوم این است که اتصاف یک ذات به یک صفت در ظرفی، ثبوت این صفت را در این ظرف اقتضا نمی‌کند که خود آن صفت در آنجا حضور داشته باشد. کلام ما در وجوب کیف نسبت است (این‌طور نیست که این وجوبی مطابق با وجود باشد).