جلسه ۸۷

تساوی ماهیت انسان، نسبت به وجود و عدم

یک امکان هم داریم که امکان خاص است که سلب ضرورت از طرفین است. من‌باب‌مثال «الإنسانُ ممکنٌ» این امکانی که الآن هست سلب ضرورت از طرفین می‌کند یعنی برای ماهیت انسان نه‌تنها طرف وجود ضرورت ندارد بلکه طرف عدم هم ضرورت ندارد، در واقع ماهیت انسان نه آبی از وجود و نه آبی از عدم است.

امکان اخص که بوعلی در کتاب شفا مطرح کرده است این است که ماهیتی را برای انسان حمل کنیم و آن ماهیت ضرورت ذاتیه و وصفیه و وقتیه نداشته باشد مانند کتابت برای انسان که ضرورت ندارد و این ضرورت ‌نداشتن مانند ضرورت ذاتیه نیست مثل زوجیت برای اربعه که ضرورت دارد و مانند ضرورت وقتیه نیست مثل وقت کسوف که قمر بین ارض و خورشید حائل می‌شود و مانند ضرورت وصفیه نیست که وصف عنوانی موضوع را در ناحیۀ لحاظ کرده باشیم مثل «الإنسان کاتبٌ بالضرورة فی حال تصمیم عزمها» وصف کتابت ضرورت دارد [وقتی که انسان عزم برای کتابت داشته باشد]، نه! خود اصل کتابت برای انسان هیچ ضرورتی ـ ضرورت ثلاث ـ ندارد که این امکان اخص می‌شود.

تعریف امکان استقبالی

یک امکان دیگر به نام امکان استقبالی داریم که ما فکر را برای عدم ضرورت محمول برای موضوع در استقبال می‌بریم یعنی از اول استقبال مدّ نظر ما است و چون استقبال مدّ نظر ما است، قطعاً ضرورت امکان استقبالی یک درجه از امکان اخص کمتر می‌شود به‌جهت اینکه وقتی شما محمولی را بر یک موضوع در ماضی یا حال حمل می‌کنید یا این موضوع اتفاق افتاده است یا نیفتاده است یعنی از وقوع و عدم وقوع خالی نیست ولی در امکان استقبالی اصلاً نمی‌دانید که چه اتفاق خواهد افتاد بنابراین امکان استقبالی یعنی لا یُعرَف حالهُم. امکان استقبالی همان امکان اخص به قید استقبال است و حتی ضرورت به شرط محمول را هم داخل می‌کند و به این جهت است که این انتساب به محمول برای موضوع ضرورت دارد درصورتی‌که محمول وجوب داشته باشد.