جلسه ۸۸

بناءًعلیٰ‌هذا همان سلسلۀ عللی که ماضی و حال را ساخته است همان سلسلۀ علل ثانیه به ثانیه می‌سازد و جلو می‌رود. هر ثانیه‌ای که ساخت به ماضی می‌دهد، ثانیۀ بعد را حال می‌کند و به ماضی می‌دهد و به همین صورت از حال به ماضی می‌دهد و یا اصلاً ما حال نداریم، همه یا ماضی است یا استقبال چون حال نداریم یعنی موضوع نداریم، عام داریم.

نقش ادراک ما در نسبت‌های داده شده در قضایا

روی این حساب همۀ نسبت‌هایی را که ما در قضایا می‌دهیم براساس ادراک ما است؛ ما براساس ادراک به یک قضیّه، ضروریه یا ممتنع یا ممکن می‌گوییم اما در مقام نفس‌الأمر که بحث آن قبلاً گذشت قضیّه یا ضرورت است یا ممتنع است. در واقع همان‌طوری‌که در گذشته حادثه‌ای اتفاق افتاده است مثلاً زلزله‌ای در فلان شهر رخ داده است، اگر رخ داده است پس وقوع زلزله در زمان گذشته ضرورت داشته است چون سلسلۀ علل آن ضرورت داشته است، اگر اتفاق نیفتاده است وقوع زلزله امتناع داشته است مثلاً وقوع زلزله الآن در قم فی زَمانِ هذا ممتنع است به‌خاطر اینکه علتش نیست پس خود زلزله ممتنع می‌شود. همین‌طور نمی‌دانیم که در آینده اتفاق خواهد افتاد یا نه ولی در نفس‌الأمر و حاقّ واقع تمام آنچه که در عالم اتفاق می‌افتد منوط به علل هستند و آن علل به علت أولیٰ و مبدأ اول برمی‌گردند بنابراین این قضیّه در آینده و در نفس‌الأمر یا اتفاق خواهد افتاد یعنی علت آن تامه است که ضرورت می‌شود، اگر هم علت تامه نداشته باشد پس اتفاق نمی‌افتد و امتناع می‌شود.

رد امکان استقبالی و امکان اخص

پس امکان استقبالی هم پی کارش می‌رود و ما اصلاً امکان استقبالی نداریم. روی این حساب همان‌طور که در جلسۀ قبل عرض کردم دو امکان داریم؛ یا امکان عام یا امکان خاص. امکان اخص و امکان استقبالی نداریم، این هم یک مطلب بود که مرحوم حاجی بیان کرده‌اند.