جلسه ۸۹

و مِنها أنَّه لَو احْتاجَ إلی المُؤثرِ فَصِفَةُ المُؤثریةِ أیضاً شی‌ءٌ مُمکنٌ فَاحتاجَت إلی مُؤثریةٍ أُخریٰ و هکذا فَیَتَسلسَل.¹

از جملۀ اینهاست که اگر این ممکن احتیاج به مؤثر داشته باشد صفت مؤثر، شیئی ممکن است که نیاز به علت و مؤثر دیگری دارد و همین‌طور تسلسل می‌شود.

اینکه این علت بخواهد تأثیر بگذارد صفت مؤثریت بر مؤثر هم برای این مؤثر ممکن است، این‌طور نیست که واجب باشد.

و الجواب أنَّ صِفةَ التَأثیِر فی العقلِ فَقط و لَیسَتْ مُتأصِّلَةً.²

جواب این است که مؤثر در خارج است ولی مؤثریتش صفت عقل است تأصیل نیست.

یعنی عقل می‌گوید: وقتی که علت می‌خواهد تأثیر بگذارد پس یک صفتی دارد و در مقام مؤثریت می‌تواند تأثیر بگذارد نه جدای از مؤثریت. این چیزی که در خارج است فقط علت و مؤثر است.

و لا یَقدَحُ ذلک فی اتِّصافِ المؤثرِ بِها لأنَّ ثُبوتَ شی‌ءٍ لشی‌ءٍ لا یَستلزمُ ثُبوتَ الثابتِ فی الخارجِ. ³

آنچه که تأصّل ندارد به اتصاف مؤثر ضرری نمی‌رساند (و شبیه امور انتزاعی عقلی است) ثبوت مؤثر برای مؤثر ثبوت مؤثریت را در خارج لازم نگرفته است.

مثل‌اینکه در خارج هم صفتی داشته باشیم، وقتی شما در خارج اربعه دارید لازم نگرفته است که در خارج زوجیت هم وجود داشته باشد بلکه از همان اربعه در عقل انتزاع زوجیت می‌شود.

عدم فرق بین حدوث و بقاء در احتیاج حاجت

و مِن الأبحاثِ المُتعلَّقةِ بِالإمکانِ حاجةُ المُمکنِ إلی العِلةِ فی البَقاءِ أیضاً کما قُلنا لا یَفرُق الحدوثُ و البقاءُ فی الحاجةِ إذ لم یَکن لِلممکنِ اقْتِضاءٌ.⁴

یکی از ابحاثی که متعلق به امکان است حاجت ممکن به علت در بقاء است (همان‌طور که در حدوث نیاز به علت دارد) همان‌طور که گفتیم: حدوث و بقاء در حاجت فرقی ندارند زیرا برای ممکن اقتضایی نیست.

یعنی وجوب ذاتی ندارد، وقتی وجوب ذاتی نداشت در امکان باقی می‌ماند.

فَکَما لَم یَکُن وجودُه فی أوَّلِ الحالِ بِاقْتِضاءٍ مِن ذاتِه فکذا فی ثانیِ الحالِ و ثالثِ الحالِ.⁵