جلسه ۸۹

حالا اگر این علت، وجود باشد یعنی وجودِ وجود باشد چون نتوانست ماهیت را ماهیت کند یعنی به ماهیت، ماهیت ببخشد حالا به وجود، وجود می‌بخشد، اگر این‌طور باشد سَلب شیء عن نَفسه می‌کند به‌خاطر اینکه خود وجود نیاز به علت ندارد، اگر وجود را وجود کند یعنی قبل از وجود کردن، وجود، وجود نبود پس یعنی شما چه‌کار می‌کنید؟ یک شیء را از ذات خودش سلب می‌کنید. بنابراین نه ماهیت در ذات خودش نیاز به علت دارد و نه وجودِ ماهیت در ذات خودش نیاز به علت دارد.

جواب این است که شما بین نفس وجود و ماهیت افتراق انداخته‌اید و این دو را جدای از هم فرض کرده‌اید. ما که می‌گوییم: «ماهیت نیاز به علت دارد» یعنی از نظر انتسابِ به وجود نیاز به علت دارد یعنی ارتباط بین ماهیت و وجود است که نیاز به علت دارد یعنی وجودی که ماهیت به خود بگیرد نیاز به علت دارد، این‌طور نیست که وجود، وجود شود، وجود که دیگر وجود نمی‌شود، وجود هست، اگر وجود بخواهد قیدی به خود بگیرد احتیاج به علت دارد، اگر این وجود بخواهد به کیفی دربیاید نیاز به علت دارد والاّ این‌طور نیست که وجود، وجود باشد، خود وجود است لذا نمی‌شود که نفس وجود برای خودش علت شود.

نیاز به علت داشتن ارتباط وجود به ماهیت و عروض وجود بر ماهیت

بناءًعلیٰ‌هذا این ارتباط وجود به ماهیت و عروض وجود بر ماهیت نیاز به علت دارد، عروض وجود بر ماهیت به معنای تقیّد وجود به قید خاصی است؛ این وجود به اشکال مختلف دربیاید مثلاً این وجود، آهن یا چوب یا پنبه و یا امثال‌ذلک شود. این وجودها که به کیفی درمی‌آیند، تقیّدشان نیاز به علت دارد، این یکی از شبهاتی بود که ایشان مطرح کرده‌اند.

دیگر از شبهاتی که مطرح کرده‌اند این است: شما می‌گویید که ماهیت نیاز به مؤثر دارد، آیا مؤثریت هم فی‌حدّ نفسه در یک شیء هست؟! می‌گویید: «بله، یک صفت است» ولی وقتی مؤثر بخواهد در متأثّر اثر بگذارد، اسم آن صفت تأثیر را مؤثریت می‌گذاریم آیا خود مؤثر ممکن است یا واجب است؟ ممکن است یعنی ممکن است علت مؤثر باشد یا مؤثر نباشد البتّه نه در مقام علّیت، فرض کنید علتی هست که شرایط علّیتش تمام نیست بعد می‌گوییم که مؤثریت برای این علت بالإمکان است. بله، اگر شرایط علّیت تمام بود دیگر مؤثریت برای آن وجود دارد ولی الآن می‌گوییم که مؤثریت برای این علت بالإمکان است حالا خود این مؤثریت که ممکن است آیا در وجودش نیاز به علت دارد یا ندارد؟ نیاز به علت دارد، در علت آن نقل کلام می‌کنیم، آیا آن علت باید تأثیر بگذارد یا نه؟ آن تأثیر هم نیاز به علت دارد و هلمّ جرّا.