جلسه ۹۲

تلمیذ: ماهیت امر عقلی است.

استاد: ما هم همین حرف را می‌زنیم! ما می‌گوییم که تمام امکان و تمام ماهیت، همه امور عقلی هستند، خود ضرورت و امتناع هم یک امر عقلی هستند. شما در عالم خارج در عدم این اصلاً چیزی به‌عنوان امتناع ندارید، گفتیم که تمام خصوصیّات بین اشیاء و واقع و نفس‌الأمر همه امور عقلی هستند، درست است؟! آنچه که در عالم خارج داریم وجود است حتی عدم هم نداریم چون عدم امتناع از وجود است و حتی هم امکان نداریم پس امکان و ضرورت و امثال‌ذلک نسبی هستند که عقل این نسبت را بر قضایا با ارتباط با نفس‌الأمر آنها بار می‌کند، یعنی شیئی را در خارج لحاظ می‌کند و می‌گوید که آیا وجود این در خارج ضرورت دارد یا ضرورت ندارد یا امتناع دارد؟

بنابراین به‌طورکلی این بحث ضرورت، امتناع و امکان روی ماهیات می‌رود؛ اگر بخواهیم این ماهیات را به شرط وجود آنها لحاظ کنیم ضرورت می‌شود. اگر بخواهیم این ماهیات را به شرط عدم علت لحاظ کنیم امتناع می‌شود و اگر خود این ماهیات را به‌تنهایی لحاظ کنیم امکان می‌شود. حالا شما فرض می‌کنید که در عالم، اصلاً وجودی نیست البتّه اینکه بگوییم: وجودی نیست، غلط است، وجود بسیط و منبسط هست اما وجود مقیّد نیست، ما قبول داریم، می‌خواهیم این را بگوییم که آیا خود ماهیات هم در عالم خودشان تقرّر دارند یا ندارند، فرض می‌کنیم که در این عالم هیچ وجود مقیّدی نیست، آیا می‌شود وجود و ماهیت زید را فرض کرد یا نمی‌شود؟ فرض کنید اصلاً روی کرۀ زمین نسل همۀ موجودات را ازبین بردند و همۀ کرۀ زمین فقط خاک شد، بالاتر از این [داریم]؟ یک انسانی در این کرۀ زمین پیدا شود آیا او می‌تواند حیوان را تصور کند یا نمی‌تواند؟! نمی‌تواند.

تلمیذ: علت در ذات خودش برای علیتش نیاز به ملاک ندارد.

استاد: علت در ذات خودش مستغنی و بی‌نیاز است، حالا آن ملاک، اختیار خود علت است. اگر در ناحیۀ علةالعلل صحبت می‌کنید آن اراده و اختیار از ناحیۀ خود علت است.