جلسه ۹۳

من‌باب‌مثال یخی را درنظر بگیرید، آن یخ از خودش برودت ایجاد می‌کند و آب را سرد می‌کند و الآن سرد کردن آب؛ تبرید ماء نسبت به یخ ضرورت دارد چون یخ خواهی‌نخواهی سرد می‌کند، چه بخواهد یا نخواهد. فرض کنید که زدن و تپش قلب نسبت به قلب ضرورت دارد، چه بخواهید یا نخواهید قلب شما می‌زند اما من‌باب‌مثال نفس کشیدن چطور؟ آیا نفس کشیدن هم نسبت به شما ضرورت دارد؟ نه! اگر شما بخواهید نفس می‌کشید و اگر نخواهید نفس را حبس می‌کنید، درست شد؟! بنابراین ما افعالی داریم که بعضی از آنها ضرورت دارند یعنی خواهی‌نخواهی از انسان صادر می‌شوند بعضی از افعال هم خواهی‌نخواهی صادر نمی‌شوند بلکه وابسته به اختیار انسان است. البتّه نفس کشیدن در حال خواب یا غفلت و امثال‌ذلک در اختیار انسان نیست بلکه در بیداری در اختیار انسان است چون ما دو اثر شُش داریم؛ یک اثر اختیاری است و اثر دیگر غیراختیاری است که در حال خواب یا غفلت کار انجام می‌دهد، آن اثر اختیاری در حال بیداری کار انجام می‌دهد.

تقسیم افعال انسان به اختیاری و غیراختیاری

به‌هرصورت افعالی که از انسان سر می‌زند افعال اختیاری و غیراختیاری هستند، اگر قرار است بگوییم که تمام افعالی که از انسان سر می‌زند نسبت به فاعل ضرورت دارد یعنی باید حتماً از فاعل سر بزند، آن‌وقت یک حرف پیش می‌آید که ما در افعالمان چه اختیاری داریم؟!

مراتب اختیار در طول سلسلۀ تحقق معلول

اینها غافل شده‌اند از اینکه مسئلۀ اختیار مسئلۀ اراده است و یک فاعل برای انجام دادن فعل خودش در مقدماتش اختیار دارد ولی وقتی که فعل از او سر زد، بعد از سر زدن می‌گوییم که این فعل نسبت به فاعل ضرورت دارد یعنی با توجه به افعال و نیّات و اختیاری که فاعل می‌کند، تمام آن مراتب اختیار در طول سلسلۀ تحقق معلول است نه در عرض، و در طول سلسله، اختیار وجود و اختیار عدم دارد و وقتی که شرایط برای علّیت تمام شد؛ تصور آمد، شوق آمد، نیّتِ جزم آمد، اراده آمد، تحرک عضلات آمد تا اینکه این فعل انجام بگیرد وقتی تمام اینها انجام گرفت خواهی‌نخواهی فعل ضرورت خواهد داشت به‌خاطر اینکه اگر فعل در آن وهلۀ آخر انجام نگیرد، معلوم می‌شود یک صارف و مانعی جلوی این فعل را گرفته است، همان صارف هم می‌بایست به‌عنوان عدم‌العلة در اینجا مطرح شود.