جلسه ۹۵

نطفۀ مرد یا نطفۀ زید زمانی به عمرو تبدیل می‌شود که خود زید حیات داشته باشد، شرایط داشته باشد، وعاء مستعد داشته باشد اما اگر خود زید ازبین رفت طبعاً نطفۀ او هم ازبین می‌رود یا اگر نطفۀ زید یا فلان شخص وعاء مستعد نداشته باشد طبعاً زید نمی‌تواند کاری انجام دهد. این فرق بین امکان استعدادی است که متصف به یک امر خارجی است و با ازبین رفتن آن امر خارجی و شرایط آن امر خارجی دیگر آن استعداد ازبین می‌رود ولی امکان ذاتی همیشه هست، این فرق چهارم.

فرق پنجم این است که آن امکان استعدادی در محلِّ ممکن است، ما امکان ذاتی را برای خود ماهیت ممکن وصف می‌آوریم؛ ماهیت ممکن عبارت است از زیدیت زید، می‌گوییم که زیدیت زید همیشه امکان ذاتی را با خودش خواهد داشت و این وصف به حال خود موصوف است ولی در امکان استعدادی در واقع وصفِ به حال متعلقش است نه وصفِ به موضوع یعنی وقتی شما می‌گویید که این انسان ممکن است در این نطفه باشد، در واقع شما امکان را به انسان نسبت داده‌اید درحالی‌که امکان یک امر خارجی است و امر خارجی نمی‌تواند در انسانی که هنوز وجود پیدا نکرده است متحقق شود پس طبعاً گرچه شما امکان را به انسان نسبت داده‌اید ولی امکان اوّلاًبلااوّل به محل خود انسان برمی‌گردد که نطفه باشد، بنابراین وصف به حال متعلق است ولی امکان ذاتی وصف برای خود ماهیت است، این‌طور نیست که وصف برای متعلق ماهیت باشد. همان‌طوری‌که عرض کرده‌ام در این بین مطالبی هست که محل بحث و اشکال است که آیا امکان به وجود برمی‌گردد یا به ماهیت؟ عرض کرده‌ام که به ماهیت برمی‌گردد و به وجود برنمی‌گردد، این هم مطلب پنجم بود.

اما مطلب ششم این است که در امکان ذاتی شدت و ضعف معنا ندارد؛ یک شیء نسبت به وجود یا ممکن است یا ممتنع است یا ضرورت دارد، در امکان ذاتی اینکه امکانش کمتر یا بیشتر باشد معنا ندارد چون ماهیت شدت و ضعف ندارد و نسبت ماهیت به وجود اولویت و غیر اولویت و تقدّم و تأخّر ندارد بنابراین امکان ذاتی نسبت به همۀ اشیاء از اوّل مَا خَلَق تا اَظلَم العوالم علیٰ حدّ السّویٰ است ولی امکان استعدادی شدت و ضعف دارد چون هرچه به آن مآل نزدیک‌تر باشد استعداد برای رسیدن بیشتر است، استعداد نطفه برای انسان شدن کمتر است تا علقه، استعداد علقه از مضغه کمتر است و همین‌طور این مراتبی که اینها دارند؛ مرتبۀ بعدی امکان نزدیک‌تری به انسان شدن نسبت به مرتبۀ قبلی دارد بنابراین این استعداد در آن قوی‌تر است ولی در امکان ذاتی این‌طور نیست، چرا؟ چون یک امر بالفعل است.