جلسه ۹۷

بحث و صحبت و اصل کلام در این است که این عالم از چه زمانی بوده است، آیا عالم حدوث زمانی دارد یا حدوث ذاتی دارد؟ و مسائل دیگری که به‌واسطۀ این قضیّه روشن می‌شود البتّه بحث قدم و حدوث از زمان سابق مطرح بوده است، در زمان خلفا مطرح بوده است؛ حدوث قرآن یا قدم قرآن در زمان مأمون و خلفای عباسی مطرح بوده است و همین‌طور سایر مباحث حدوث و قدم که اینها در همان موقع [بوده است و] از مطالبی که در احتجاجات اصحاب امام صادق و امام رضا علیهما السّلام هست به‌دست می‌آید که در آن زمان این بحث قدم و حدوث شدیداً رواج داشته است.

مطلبی که در اینجا ادراکش خیلی دخالت دارد فهمیدن زمان است که اصلاً زمان چیست؟! مسئلۀ دوم ارتباط بین حادث و قدیم است که این چه نوع ارتباطی است؟ مسئلۀ سوم شناخت ماده و مجردات است، هر کدام از این سه قضیّه اگر روشن نشود مطلب ناپخته و خام می‌ماند. در نتیجه برای روشن شدن قضیّه چاره‌ای نیست از اینکه ما اشارۀ مختصری به ارتباط بین حادث و قدیم داشته باشیم تا اینکه بحث مفصلش را برای آیندۀ نزدیک بگذاریم.

اشارۀ مختصر به ارتباط بین حادث و قدیم

و آن اشاره این است که همیشه وقتی که ما به این عالم نگاه می‌کنیم، نگاه ما به سلسلۀ عرضیه برمی‌گردد یعنی ما الآن وجود خودمان را در این برهه از زمان لحاظ می‌کنیم بعد پدر را لحاظ می‌کنیم بعد جد را لحاظ می‌کنیم، همین‌طور تا به اجدادمان برسد و بعد به پیغمبر صلّی الله علیه و آله و سلّم برسد و بعد از آنها جدّ پیغمبر، جدّ جدّ پیغمبر تا به حضرت آدم و شیث علیهما السّلام و امثالهم برسد و بعد صحبت در این است که قبل از آدم چه کسی بوده است؟ می‌گوییم که قبل از آدم هم آدم بوده است، همین‌طور جلو برو. تمام آنچه را که ما در آن تفحّص می‌کنیم سلسلۀ عرضیه است، سلسلۀ عرضیه حدّ یقفی ندارد.