جلسه ۹۷

بنابراین اگر شما نگاه کنید می‌بینید که اصلاً مکان یک امر نسبی است، خود ما که در این اطاق هستیم مکان ما است ولی خود همین اطاق در کجا واقع است؟ در این منزل، پس این منزل مکان این اطاق است و این زمین [مکان این منزل] می‌شود، آیا این زمین خودش مکان است یا نه؟ این زمین به کرۀ زمین چسبیده است، مکان خود کرۀ زمین چیست؟ این فضایی که الآن داخل آن می‌گردد لذا اصلاً مکانِ تمام عالم، نسبی است پس مکان یک امر اعتباری است که زائیدۀ تکوّن ماده در عالم ماده است، این امر اعتباری می‌شود که البتّه خود بحث مکان هم جدا است که چیست و بعداً باید روی این صحبت شود.

زمان هم همین‌طور است؛ زمان عبارت است از تکوّن ماده در عالم طبع. ما به خورشید نگاه می‌کنیم، می‌بینیم چون خورشید می‌گردد بنابراین بیست و چهار ساعت که این زمان است گذشت، حالا بیست و چهار ساعت را چهل و هشت ساعت می‌کنیم، زمان را کم می‌کنیم، زیاد می‌کنیم مثلاً هزار سال از زمان حضرت [محمد صلّی الله علیه و آله و سلّم] گذشته است یا مثلاً دو هزار سال از زمان حضرت موسی علیه السّلام گذشته است، چرا بر این اساس گذشته است؟! به‌خاطر اینکه دو هزار مرتبه خورشید دور زمین چرخیده است، زمین دور خورشید چرخیده است، حالا معلوم نیست خورشید می‌گردد یا ما می‌گردیم، همۀ اینها فرضیه است حالا می‌گوییم که ما دور خورشید گشتیم و قربانش رفتیم و دائماً دورش طواف کردیم، ما دو هزار سال دور این خورشید خانم طواف کردیم! این به‌خاطر چیست؟ حالا اگر ما آهسته‌تر طواف می‌کردیم یعنی به‌جای اینکه چنین مدتی برای این طواف بگذرد، نصف این زمان طول می‌کشید، دوباره می‌گفتیم: «دو هزار سال»، دو هزار سال یعنی دو هزار مرتبه ما دور این طواف کردیم پس چه فرقی کرد؟ با اینکه الآن مدت بیشتری گذشت ولی فرقی نکرد چون ما معیار را گردش زمین به دور خورشید می‌دانیم دیگر، حالا اگر این جسمی که زمین است، با این حرکت به دور خورشید بگردد اسمش را یک سال می‌گذاریم، اگر هم تندتر بگردد اسمش را یک سال می‌گذاریم، اگر سریع هم بگردد اسمش را یک سال می‌گذاریم، حالا اگر خیلی سریع می‌رفت به‌طوری‌که عمامه‌مان به هوا پرت می‌شد، می‌گفتیم که ما دو هزار گشتیم.