جلسه ۱۰۰

به این سیر تاریخی فلسفۀ اخلاق میگویند که در اجتماع و نظام اجتماعی وقتی حرکت تاریخی انجام می‌شود احکام هم به مقتضای آن حرکت تاریخی دچار دگردیسی و تغییر میشوند. اینها میگویند که از «هست» ما «باید» را انتزاع میکنیم چون وضع فعلی این‌طور است پس ما هم باید به این وضع فعلی متعبِّد شویم و حکم را تغییر دهیم.

این آقایان [خواستند] درست کنند اصلاً ریشه را زده‌اند؛ یعنی خواستند بگویند که از «هست» «باید» انتزاع نمیشود، ما خیلی چیزها داریم که «هست» ولی «باید» از آنها انتزاع نمی‌شود اما اصل را خراب کرده‌اند یعنی قضیه‌ای که مربوط به تشریع است را اصلاً در تکوین برده‌اند و گفته‌اند که ما اصلاً قضیه را از اصل می‌گوییم؛ هر چیزی که هست دلیل نمیشود بر اینکه علت هم همین نحو اقتضا میکرده است، نه! ممکن بود علت به‌نحو دیگری باشد و این هم نباشد.

شما نباید این‌طور جواب دهید، ریشه را نباید خراب کنید، آن «باید» تکوینی به‌جای خودش، شما جواب این «هست» را بده چون جوابش این است که آیا شاکله تغییر پیدا کرده است یا نه؟ اینکه اجتماع فعلاً این‌طور است دلیل نمی‌شود چون ممکن است اجتماع خطا برود، این‌همه خطاهایی که میکنند، این‌همه قوانینی که وضع میکنند، این‌همه کثافتکاری‌هایی که میکنند بعد هم میگویند که ما غلط کردیم، اینها چیست؟! به‌خاطر این است که یک اجتماعی حرکت تاریخی خلاف را انجام میدهد و بعد از صد سال میگویند که ما غلط کردیم، همان‌طور که الآن سروصدایش بلند شده است که میگویند: «زن‌ها نباید کار کنند، زن‌ها باید در خانه بنشینند و بچهداری بکنند.»

وقتی که فهمیدند بچه‌ها از محبت مادر تهی شدند حالا میگویند که ای‌دادبیداد! اروپا در اینجا اشتباه کرده است! پس شما باید این را جواب دهید؛ جواب دهید که آیا آن کسی که از همۀ موجودات نسبت به شاکلۀ انسان و خلقت انسان عالم‌تر و آگاه‌تر است بهتر میتواند تشریع کند یا شما که نمیتوانید نفس بکشید؟! نفس کشیدن را شخص دیگری باید به شما یاد دهد، آن‌وقت شما قانون وضع می‌کنید؟! این «هست» و «باید» را این‌طور باید درست کرد. خیال می‌کنم نظر شما همین بوده است!