جلسه ۱۰۰

تعریف عدم مجامع

به چنین عدم اقتضاء وجود و عدم اقتضاء عدم «عدم مجامع» میگویند. گفتیم که این عدم مجامع با خود وجود هم میسازد یعنی گرچه یک شیء وجود پیدا کند ولی در حال وجود هم این عدم مجامع همیشه همراه او است. بله، وجوب بالغیر پیدا میکند ولی وجوب بالغیر باعث زوال عدم اقتضاء وجود و عدم از ذات او نخواهد شد، دوباره این عدم اقتضاء در ذاتش هست که آن به ذاتش برمیگردد و به وجود خارجی‌اش برنمیگردد. بنابراین در هر آنی نیاز به علت دارد چون آن ذاتیِ خودش را هنوز ازدست نداده است یعنی حدوث ذاتی مسبوقیت وجود شیء است به لیسیت ذاتیه؛ عدم ذاتی یا مسبوقیت به عدم مجامع است.

هما الإمكانُ الذي هُو لازمٌ لِلماهيةِ أعنَي لا اقتضاء الوجود و العدم مِن ذاتِها كَما قَالَ الشيخُ المُمكنُ مِن ذاتِه أنْ يَكونَ لَيسَ و لَه مِن علَّتِه أنْ يَكونَ ‌أيس. ¹

این دوتا یعنی عدم مجامع و لیسیت ذات عبارت است از همان امکانی که آن امکان لازمۀ ماهیت است؛ این ماهیت ذاتاً نه اقتضای وجود می‌کند و نه اقتضای عدم. همان‌طور که شیخ فرموده است: ممکن ذاتاً این است که لیس باشد و برای او از علتش باید أیس باشد [یعنی] وجود باشد.

پس ممکن ذاتاً لیس است یعنی عدم‌الوجود است؛ ذاتاً نیستی بر او حاکم است ولی از ناحیۀ علت هستی بر او حاکم است.

‌كَما يكون سبق ليس واقع‌ أي العدم المقابل الذي يُقالُ لَه العدم الزَّماني‌ مُنصرمٌ‌ أي مُنقطعٌ‌ يُنعَتُ ‌ـ خبر يكون ـ بِالزَّماني‌ أي يَستَحِقُّ هذا الوصف‌ كَالطَّبعِ‌ أي كَحدوثِ الطَّبعِ‌ ذِي التَّجديدِ في‌ كلِّ آن‌ٍ بِمُقتضَى الحركةِ الجوهريةِ.²

... همان‌طورکه عدم متقابل که عدم زمانی است و منقطع است به عدم زمانی متصف می‌شود، این قطع می‌شود، ـ يُنعتُ خبر یَکونُ است ـ این وصف را مستحق است مانند حدوث طبع که دائماً در هر آنی به مقتضای حرکت جوهریه در حال تجدید است.