جلسه ۱۰۱

‌أعوذ بالله من الشیطان الرجیم

بسم الله الرحمن الرحیم

بیان سه مقدمه توسط مرحوم حاجی برای طرح مطلب مرحوم میرداماد

در جلسۀ گذشته عرض شد که مرحوم حاجی برای طرح مطلب میرداماد سه مقدمه بیان کرده‌اند:

مقدمۀ اوّل: اینکه هر شیء و هر مخلوقی به مقتضای آن مرتبۀ خلقی خودش وعائی دارد؛ وعاء عالم مُلک زمان و مکان است، وعاء مجردات دهر است، وعاء اسماء و صفات پروردگار سرمد است. این مطلبی [بود] که ایشان به‌طورکلی وعاء را یک وعاء رتبی و مرتبه‌ای دانسته‌اند و ظرف را ظرف مرتبه مطرح کرده‌اند.

مقدمۀ دوم: این است که به‌طورکلی وجود دو سلسله دارد؛ یک سلسلۀ عرضیه و یک سلسلۀ طولیه دارد، سلسلۀ عرضیه در انتساب این وجود با اَقرانش سنجیده می‌شود، سلسلۀ طولیه در انتساب این وجود با علتش درنظر گرفته می‌شود، این هم یک مطلب که روشن و واضح [است].

مقدمۀ سوم: این است که عدم هر شیئی نسبت به خودش لحاظ می‌شود، عدم وجود نسبت به خود آن وجود است حالا آن وجود در هر مرتبه‌ای باشد عدم هم در همان مرتبه لحاظ می‌شود، عدم یک شیء زمانی عبارت است از سبق عدم زمانی، وجودی که از نقطه‌نظر سلسلۀ طولیه لحاظ می‌شود عدمش هم عبارت است از عدم همان شیء در سلسلۀ طولیه، من‌باب‌مثال وقتی که ما معلول را نسبت به علت ملاحظه می‌کنیم عدم معلول عبارت است از عدم او در رتبۀ علت، خود آن علت هم به نسبت به معلول معدوم می‌شود پس عدم آن علت نسبت به علت خودش «عدم معلول در رتبۀ علت» می‌شود.

اگر بخواهیم از باب تشبیه بگوییم مثل این می‌ماند که «عدم فرزند» عدم فرزند است در رتبۀ پدر بودن وقتی شخصی پدر است در همان مرحله‌ای که پدر است، هنوز بچه نیاورده است البته قبل از اینکه انتساب به پدری پیدا کند بچه نیاورده است، خود همان هم نسبت به پدر خودش معدوم است، آن هم نسبت به پدرش معدوم است پس گرچه اینها در حکم علل اعدادی هستند ولی اگر بخواهیم از باب تشبیه بگوییم این است که عدم هر رتبۀ پایین، در رتبۀ بالاتر لحاظ می‌شود.