جلسه ۱۰۲

بناءًعلیٰ‌هذا سنخیت آن عالم با سنخیت عالم ماده کاملاً تفاوت پیدا می‌کند؛ سنخیت آن تجرد است و سنخیت این [عالم ماده] طبیعت است، آن طبیعت علت برای ماده می‌شود، این سلسلۀ طولیه است. همان‌طوری‌که مرحوم حاجی فرموده‌اند در این سلسلۀ طولی ما ابتدا مُلک داریم بعد ملکوت و بعد جبروت و بعد لاهوت داریم و بعد هم عالم اسماء و صفات و ذات [داریم]، مبحثی که مرحوم حاجی در اینجا مطرح می‌کنند و ما از نقطه‌نظر علّیت چاره‌ای نداریم از اینکه آن بحث علّیت را قبلاً درنظر داشته باشیم تا بعد بتوانیم این مطلب مرحوم حاجی را درنظر بیاوریم و چون این بحث در بعد است لذا چاره‌ای نداریم که فعلاً به‌نحو اجمال این بحث علّیت را مطرح کنیم و آن بحث این است که همان‌طوری‌که قبلاً عرض کردیم لا شکّ و لا شبهه که تمام تعیّناتی که در عالم امکان از اسماء و صفات درنظر بگیرید تا پایین که همین عالم ناسوت اتفاق می‌افتد، نمی‌تواند خارج از ذات پروردگار باشد، به‌جهت اینکه ما باید قائل باشیم بر اینکه یا اصل با ماهیت است یا اصل با وجود است، اگر اصل با ماهیت باشد که ثنویت نفس‌الأمریه و محاذیرش پیش می‌آید پس اصل با وجود است، حالا که اصل با وجود شد، این وجود غیر از ذات پروردگار کجا بوده است که خدا دست انداخته است و از آن کیسۀ وجود، درآورده است و اینها را درست کرده است؟! غیر از ذات پروردگار که وجود بحت و بسیط است و آن وجود بحت و بسیط قابلیت برای تعیّن را در ذات خود دارد، ـ به این نکته باید خیلی دقت کنیم که نگوییم این تعیّن از کجا آمد؛ اگر وجود بسیط است پس چرا تعیّن می‌پذیرد؟! ـ شما نظایرش را در عالم ماده هم می‌بینید، در عالم ماده بااینکه یک شیء در یک صورت فعلیه هست اما قابلیت برای صور متعدده را دارد یعنی من‌باب‌مثال همین آبی که شما درنظر بگیرید این قابلیت برای سفت شدن را دارد، برای برف شدن را دارد، برای بخار و تبخیر شدن را دارد، بعد دوباره به شکل خودش برمی‌گردد و این از خصوصیات عالم ماده است که حتی نسبت به عالم مجردات در یک فعلیت خیلی ناقصی قرار دارد، چه برسد به اینکه فعلیت در وجود قابلیت برای جمیع این صور را داشته باشد.