جلسه ۱۰۳

تلمیذ: زمانی می‌شود.

عدم انفکاک بین علت و معلول

استاد: زمانی می‌شود، غیر زمانی آن‌هم همین‌طور است. ما کاری به یک وقت نداریم بلکه به مرتبه و برهه کار داریم یعنی آیا می‌شود برهه‌ای را تصور کرد یا مقطعی را تصور کرد ـ یا هرچه که شما بگویید ـ که عالم مُلک نباشد؟ عالم مُلک یعنی این کتاب، این فرش، این زمین، این آسمان، آیا می‌توانید انفکاک بین ملکوت و این عالم را تصور کنید؟! آیا می‌شود چنین تصوری کرد که در یک برهه ملکوت باشد یعنی عالم ابعاد باشد، عالم غیر ابعاد؛ عالم مجردات باشد، عالم غیر صور و عالم غیر اجسام مثالیه باشد درعین‌حال عالم ماده نباشد یعنی اصلاً ماده‌ای در عالم کون تحقق پیدا نکرده باشد؟! نمی‌شود تصور کرد بلکه همیشه ماده قائم به ملکوت است و همیشه ملکوت در ازل این افاضۀ به ماده را دارد، انفکاک بین علت و معلول قابل تصور نیست.

حالا ما اصلاً از عالم مُلک پایین می‌آییم، عالم مُلک در زمان است، عرض کردیم که بحث زمان و مکان از اوصاف اعتباریه و انتزاعیه است، ما ملکوت را نسبت به عالم جبروت نگاه می‌کنیم که در آنجا اصلاً ثابتات است و تدریج معنا ندارد، اصلاً در آنجا هیچ تدریجی وجود ندارد، تدریج و امثال‌ذلک برای این عالم است، در آنجا همه چیز ثابت است یعنی قبل و بعد ثابت است، معنا ندارد که علت چیزی را در آنجا درست کند بعد از یک سال علت چیز دیگر را درست کند؛ اوّل یک امر بدون صورتی را درست کند بعد یک‌مدت همان بدون صورت را تبدیل به با صورت کند؛ لاهوت بدون صورت است و جبروت با صورتِ تامه در ملکوت و امثال‌ذلک ولی صورشان ضعیف می‌شوند، اصلاً معنا ندارد، آنجا عالم ثابتات است یعنی همیشه علت با معلول وجود قیّومی داشته است یعنی قوام معلول در ازل به او است یعنی هرچه در ازل علت بوده است در همان‌جا هم معلول بوده است یعنی معلول خارجاً در رتبۀ علت بوده است، مرتبه نبوده است [چون] مرتبه یک امر انتزاعی است یعنی وقتی که ما از نظر خارجی ببینیم که هیچ‌گونه امتیاز و فرقی بین مرتبه داشتن و غیر مرتبه داشتن نیست، از اینجا پی می‌بریم که مرتبه یک امر عقلی است، وقتی که شما نگاه کنید هیچ‌گونه امتیازی بین حرکت ید و مفتاح نمی‌بینید فقط از نقطه‌نظر مرتبه‌ای است که این علت است و این معلول است ولی هیچ‌گونه نتیجه، میز، فارق و شاخصه‌ای بین این دو نمی‌بینید که حالا حرکت ید باشد و مفتاح نباشد، حرکت مفتاح باشد و ید نباشد، این اصلاً قابل تصور نیست.