جلسه ۱۰۹

فَإذنً تَأخَّرُ العالمِ عن المَرتبةِ العَقلیةِ لِذاتِه الحَقَّةِ جَلَّ سُلطانُه تَأخُّراً بِالمَعلولیةِ هو بِعینِه التَّأخرُ الاِنفکاکیِّ عَنه سُبحانَه بِحسبِ وُجودِه سُبحانَه فی حاقِّ الأعیانِ.¹

وقتی که به حاقّ اعیان خارج نگاه می‌کنید خود ذات خدا را در حاقّ اعیان خارج می‌بینید درحالی‌که آن ذات بالاتر از آن اعیان است اما بالا بودنش به معنای جدا بودن نیست بلکه به معنای احاطه و مرتبۀ مافوق بودن است؛ یک شیء مرتبۀ مافوق است درحالی‌که بین آن فوق و چیزی که در تحت او است فاصله است مثل اینکه فرض کنید جسمی در پنج‌متری و جسم دیگر هم روی زمین است و بین آن فوق و این جسم فاصله است، یک وقت هم فوقیت را به معنای شدت و ضعف می‌دانیم یعنی چون او از نظر وجود شدیدتر است احاطه دارد و این‌ را در ذات خودش گرفته است، در واقع جدایی در کار نیست. پس وقتی که به اعیان نگاه می‌کنید ذات خدا را می‌بینید، وقتی به ذات خدا نگاه می‌کنید آن را مافوق این اعیان می‌بینید. بنابراین این رتبه می‌شود رتبۀ معلولیت نسبت به مرتبۀ ذات.

ثُمَّ قالَ و لَیس یَصِحُّ أنْ یُقاسَ ما هُنالک بِالشَّمسِ و شُعاعِها و ما بَینِهما مِن التَّقدُّمِ و التَّأخُّرِ بِالذَّاتِ بِحَسبِ المَرتبةِ العَقلیةِ و المَعیةِ فی الوُجودِ بِحَسبِ مَتنِ الأعیانِ کَما تَمورُ بِه الألسُنُ مُوراً و تَفورُ به الأفواهُ فُوراً لما قَد دَرَیتَ أنَّ المَرتبةَ العَقلیةَ لِذاتِ الشَّمسِ بِما هِیَ هِیَ لَیسَتْ بِعِینِها هی الوجودُ فی مَتنِ الأعیانِ کما هُو سَبیلُ الأمرِ فی العالَمِ الرِّبوبیِّ.²

ایشان فرمودند که ما نمی‌توانیم این ذات پروردگار را به شمس و شعاعش همان‌طوری‌که متکلّمین و امثالهم قیاس می‌کنند قیاس کنیم چون آنها برحسب مرتبۀ عقلیه و علّیت و معیّت تقدّم و تأخّر بالذات دارند که آن علت با معلول معیّت دارد شمس با شعاع به‌حسب مرتبه اعیان در وجود معیّت دارد. [همان‌طورکه این مطلب در زبان‌ها و دهان‌ها جاری است؛ جاری شدنی‌ای] متوجه شدیم مرتبۀ علّیت برای ذات شمس عیناً همان وجود در متن اعیان نیست (آنچه که در متن اعیان است شعاع شمس است نه اینکه شمس، شمس علت است برای شعاع و معیّت دارد با شعاع) همان‌طوری‌که امر را در عالم ربوبی این است که مرتبۀ ذات عین این اعیان خارج است (یعنی نه اینکه تفاوتی داشته باشد).