جلسه ۱۰۹

اگر نفس شیئیت یعنی ماهیت، مفهومش درنظر آید این پیوستگی مفهوم مرکب و تحقق مفهوم مرکب از این مفهوم بسیط پدید آید، سبق بالتجوهر است چون این ذاتی آن است، یعنی ماهیت این وابسته با ماهیت آن است.

پس اگر نفس شیئیت مفهوم این دوتا اعتبار شود یعنی خود ماهیت یک و اثنین، و نفس مفهوم این دوتا را درنظر بگیریم ـ بدون درنظر گرفتن وجود خارجی یعنی اصلاً کاری به دو در خارج نداریم که مثلاً دوتا قالی در خارج هست یا دوتا کتاب در خارج هست، ما فقط «دو» را در ذهنمان می‌آوریم ـ در همین تصور دو در ذهن، دوتا یک خوابیده ‌است، اصلاً کاری به مصداق دو نداریم بلکه به خود مفهوم دو کار داریم، همان‌طور که وقتی شما می‌گویید: «مثلث» سه‌تا خط به‌هم‌چسبیده در ذهن می‌آید و دیگر کاری ندارید که این مثلث به شکل فرش است یا به شکل کاغذ است یا به شکل زمین است، به هیچ‌چیز کار ندارید. یعنی به مصداق مثلث کار ندارید ولی با مفهومش کار دارید؛ مفهومی که از سه‌تا خط تشکیل ‌شده است.

این مطلبی بود که راجع ‌به سبق بالتجوهر و سبق بالرتبه فرمودند و همین‌طور در اینجا تقسیم کردند و فرمودند که سبق‌ها باهم منافاتی ندارند.

ایشان در این بحث ملاک برای تقدّم و تأخّر را ذکر می‌کنند که چه چیزی باعث می‌شود که یک چیز مقدّم باشد و یک چیز مؤخّر باشد؟ من‌باب‌مثال این کتاب در اینجا و کتابی هم در آنجا هست، هردوی اینها کتاب هستند و هردوی اینها در مکانی هستند و هردو هم فضایی را اشغال کرده‌اند، چرا ما به این یکی می‌گوییم که مقدّم است و به آن یکی نمی‌گوییم که مقدّم است؟! آن‌ چیزی که باعث می‌شود به این یکی بگوییم که مقدّم و به آن یکی بگوییم که مؤخّر است چیست؟! همان‌طور که خود ایشان می‌فرمایند: ما در هردو یک مابه‌الاشتراک داریم چون اگر مابه‌الاشتراک نداشته باشیم قطعاً مقدّم و مؤخّر هم معنایی نخواهد داشت. درست شد؟! اگر بین زید و عمرو هیچ مابه‌الاشتراکی نباشد اصلاً مقدّم و مؤخّر معنا نمی‌دهد چون مقدّم و مؤخّر دو وصفی هستند که بر این دو موجود عارض می‌شوند و اگر بین اینها هیچ مابه‌الاشتراکی نباشد این تقدّم و تأخّر دیگر معنایی نخواهند داشت مثل اینکه یک موجودی در اینجا باشد و یک موجود هم در مریخ، کدام مقدّم و کدام مؤخّر است؟! هیچ‌کدام، چون اصلاً اینها به‌هم ربطی ندارند مگر اینکه بازهم در اینجا چیزی باشد که بخواهیم به‌واسطۀ آن، که در هردوی اینها هست مسئلۀ تقدّم و تأخّر را به آن نسبت دهیم.