جلسه ۱۱۰

نُرید أنْ نُقَسِّمَ القوةَ الفاعلةَ بأنَّها إمَّا مَبدأُ أفعالٍ و إمَّا مبدأُ فعلٍ واحدٍ و الأوّلُ إمَّا مَع الشُّعورِ أو عَدیمه و الثَّانیُّ أیَضاً إمَّا مَع الشُّعورِ أو عَدیمه. ثُم العَدیمُ مِن الثَّانی إمَّا مُتِقَوِّمٌ بِالمحلِّ أو مُقوّمٌ لَه و المُقَوِّمُ إمَّا فی البَسیطِ أو فی المُرکَّبِ.¹

ما می‌خواهیم قوۀ فاعله را تقسیم کنیم؛ این قوۀ فاعله یا مبدأ افعال است یا مبدأ فعل واحد است؛ (یعنی یا موجب افعال متکثری است یا موجب یک فعل است) اوّلی این است که آن قوه افعال زیادی را به‌وجود می‌آورد حالا یا باشعور است یعنی خود قوه می‌داند که چه‌کار می‌کند یا بی‌شعور است و دومی هم که مبدأ فعل واحد است همین‌طور است یعنی یا باشعور است یا بی‌شعور. حالا آنکه شعور ندارد از مبدأ فعل واحد که دومی باشد یا متقوّم به محل است (مثل حرارتی که متقوّم به نار است که مبدأ فاعلی است و یکی هم هست) یا مقوّم او است (یعنی خود او مقوّم این محل است مانند صورت نوعیۀ در مواد) و آن صورت نوعیه یا در بسیط است (مانند ماء و نار ـ خود صورت ماء و نار، نه آن حرارت که حرارت متقوّم و عرض است ـ که البته اینها بسیط می‌گرفتند) یا مرکب است (مثل انسان و حیوان و امثال‌ذلک).

فَقُلنا فَمبدأ الأفعالِ قَد تَخالَفَت ـ حالٌ مِن الأفعالِ ـ عَدیمَ درکٍ ـ حالٌ مِن المبتدأ ـ قوةٌ ـ خَبرُ المبتدأ ـ لما نَبت أیْ نَباتیة.²

«و گفتیم که مبدأ افعال درحالی‌که آن افعال متکثر و مخالف هست (اشتباه نکنید!) این را حال از افعال بگیرید و ”عدیم درک“ را حال از مبدأ بگیرید!» ایشان برای ما تعیین تکلیف کرده است! خدا خیرش دهد، فهمیده است که هیچ‌کس نمی‌فهمد چه گفته است، بعدش خودش تجزیه و ترکیب می‌کند! می‌گوید که مبدأیی که شعور ندارد درحالی‌که افعال مخالفی از او سر می‌زند آن مبدأ «قوۀ نباتی است» یعنی به قوۀ نباتی مثال می‌زند؛ قوۀ نباتی مبدأ افعال است و شعور هم ندارد ـ امروزی‌ها که می‌گویند: شعور دارد! ـ و افعال متعددی از آن سر می‌زند، افعال مثل رشد کردن به سمت بالا، به سمت عرض، بعضی‌ها فقط به عرض خودشان رشد می‌کنند، بعضی‌ها به بالا رشد می‌کنند؛ یکی از افعالش این است که برگ می‌رویاند، میوه می‌دهد، تولید مثل می‌کند، همۀ اینها بحث‌های مفصلی است که ابن‌سینا در مباحث طبیعیات شفا بحث کرده ‌است که قوۀ نباتیه چه‌کار می‌کند و در آنجا مطالبی دارد. این قوۀ نباتی است که افعال مختلفی از آن سر می‌زند و بیچاره شعور هم ندارد یعنی نمی‌داند چه‌کار می‌کند.