جلسه ۱۱۱

أعوذ بالله من الشیطان الرجیم

بسم الله الرحمن الرحیم

در مورد قدرت حیوان عرض شد که اگر صحت فعل و عدم صحت فعل در یک قوه‌ای مجتمع باشد

به آن «قدرت» می‌گویند که البته قدرت حیوانی است، [قدرت] در حیوان این‌طور است که هم می‌تواند انجام دهد و هم می‌تواند انجام ندهد؛ یعنی انجام ‌دادن یک فعل از او صحیح باشد و انجام ندادن فعل هم از او صحیح باشد. در اینجا «صحیح باشد» به معنای وقوع است و به معنای صحیح در مقابل بطلان نیست، اینکه می‌گوییم: این فعل از انسان صحیح است و ترکش صحیح است طبعاً این اجتماع نقیضین است اگر ما صحت را به معنای واقع بگیریم من‌باب‌‌مثال اگر اتیان این عبادت از او صحیح باشد؛ بنابراین عدم اتیانش از او باطل است! صحت به معنای وقوع است؛ یعنی تحقق این فعل در خارج از انسان متمشّی است و عدم تحقّقش هم متمشّی است ولو به خلاف باشد، من‌باب‌مثال من هم می‌توانم نماز بخوانم و هم می‌توانم نخوانم، هم نماز خواندن از من در خارج تحقق می‌پذیرد و هم نماز نخواندن تحقق می‌پذیرد، صحت به معنای وقوع است.

مطلبی در مورد پروردگار هست که آن را متکلّمین مطرح کرده‌اند که آیا خدا می‌تواند فعلی را انجام ندهد یااینکه مجبور به انجام‌ دادن فعل است؟ اگر ما بگوییم که به انجام ‌دادن فعل مجبور است پس این را دیگر قدرت نمی‌گویند، دیگر اختیار و مشیت نمی‌گویند؛ مانند حرارت و احراقیت برای نار که نار در احراقیت مجبور است و اختیار ندارد و هر کجا که آتش و زمینۀ مساعد باشد احتراقیت در آنجا محقق می‌شود.

ولی مرحوم حاجی می‌فرماید که آنچه را که ما می‌توانیم به قدرت نسبت بدهیم این است که اگر قوۀ فعلی هم مسبوق به علم باشد یعنی فاعل این قوه را عن علمٍ انجام دهد و هم مسبوق به مشیت باشد، مشیت به معنای «إنْ ‌شاءَ فَعلَ وَ إنْ ‌شاءَ لَم یَفعَلْ؛ اگر بخواهد انجام می‌دهد و اگر بخواهد انجام نمی‌دهد»، اگر ما این دو جهت را به قوه نسبت دهیم، این قوه «قدرت» می‌شود، اسم آن را قدرت می‌گذاریم. پس قادر آن کسی است که اوّلاً عالم به فعل خودش است و ثانیاً اینکه «إنْ ‌شاءَ فَعلَ وَ إنْ ‌شاءَ لَم یَفعَلْ»، این قدرت شامل قدرت پروردگار هم خواهد شد؛ یعنی پروردگار متعال اگر بخواهد انجام می‌دهد و اگر نخواهد انجام نمی‌دهد، این‌طور نیست که انجام ندادن از او صحیح است، نه! شاید یک‌ طرف فعل از پروردگار صحیح باشد و وقوع داشته باشد ولی این‌طور نیست که از طرف دیگر فعل عاجز است و انجام نمی‌دهد! نه‌خیر! بخواهد انجام نمی‌دهد ولی نمی‌خواهد؛ بین نتوانستن و نخواستن فرق است.