جلسه ۱۱۱

بنابراین آنچه که ما برای قدرت و اختیار لازم داریم یکی مسبوقیت به علم و دیگری مسبوقیت به مشیت است؛ مشیت در فعل و مشیت در ترک. صحت فعل و صحت ترک نیست چون صحت فعل و صحت ترک هیچ دخلی در قدرت ندارند، البته در قدرت حیوانی دخیل هستند یعنی ما هم می‌توانیم طاعت انجام دهیم و هم می‌توانیم طاعت انجام ندهیم و چه‌بسا انجام نمی‌دهیم و این از ما صحیح است ولی از انبیا صحیح نیست؛ صحیح نیست یعنی واقع نمی‌شود، از ملائکۀ مقرب واقع نمی‌شود، از اولیاء واقع نمی‌شود والاّ آنها هم بخواهند انجام نمی‌دهند مثلاً نماز نمی‌خوانند، درست شد؟! [این کار] از آنها واقع نمی‌شود و این با اختیار آنها منافاتی ندارد.

یا اینکه فرض کنید که ما مسبوقیت به امکان را [شرط بدانیم] بگوییم که قادر کسی است که فعل او مسبوق به امکان باشد؛ ممکن باشد از او سر بزند و ممکن باشد از او سر نزند. نه‌خیر! ممکن است انجام‌ دادن فعلی از طرف فاعل واجب باشد، وقتی که شرایط علّیت تمام باشد انجام‌ دادن آن فعل واجب باشد. اینکه ممکن باشد سر بزند و ممکن باشد سر نزند با قدرت آنها منافات ندارد، وقتی که شرایط علّیت بر بنده تمام شد من به مصلحت امری اطلاع پیدا کرده‌ام به اراده‌ام اطلاع پیدا کرده‌ام، با صرف‌نظر از موانع خارجی قطعاً این فعل از من سر می‌زند و اگر شرایط علّیت تمام باشد، اسناد فعل نسبت به من وجوب پیدا می‌کند، همین‌طور اسناد فعل از ناحیۀ پروردگار جنبۀ وجوبی دارد همان خواست و فعل پروردگار است که موجب علل و معلولات دیگر هستند.

بنابراین «ممکن باشد سر بزند و ممکن باشد سر نزند» ربطی به قدرت ندارد؛ فعل از ناحیۀ فاعل واجب است و فاعل با اختیار و علم و مشیت خودش این فعل را انجام می‌دهد، مشیت، وجوب را ازبین نمی‌برد که وجوب را به امکان تبدیل کند، این هم مطلب دیگر بود.