جلسه ۱۱۷

چون بعضی‌ها در مادۀ اولیٰ تشکیک کرده‌اند که آیا وجود دارد یا وجود ندارد یا ‌صرف استعداد محض است ولی در مادۀ ثانیه که عناصر اشیاء از آن تشکیل می‌شوند [اختلاف نیست] و آن مادۀ ثانیه وجود دارد به‌خاطر اینکه عناصر، اجرام، آب و آتش همه از آن ماده به‌وجود می‌آیند.

پس این کلی طبیعی از وجود دو قسمش کشف و روشن می‌شود یعنی به شرط شیء موجب می‌شود که کلی طبیعی وجود داشته باشد یا بشرط‌لا موجب می‌شود کلی طبیعی وجود داشته باشد.

و كَيفَ يَكونُ قِسمُ الشَّي‌ءِ مَوجوداً و مَقسَمُه غيرَ موجودٍ و القِسمُ هو المَقسمُ بِعينِهِ مَع انْضِمامِ قيدٍ و بَينَهما الحملُ مُواطاةُ و هو الاتِّحادُ في الوُجودِ.¹

چگونه می‌شود قسم شیء باشد و مقسمش نباشد درحالی‌که قسم همان مقسم است و یک قیدی هم اضافه شده است و بین قسم و مقسم حمل مواطات است و در وجود اتحاد است.

فرض کنید که می‌گوییم: «الکلمَةُ إسمٌ» یعنی کلمه از نظر وجود خارجی همان اسم است یا «الکلمَةُ حَرفٌ»، «الکلمَةُ فِعلٌ»، حمل، حملِ مواطات است که حمل وجود در خارج می‌باشد.

و هذا النَّحوُ مِن الاستدلال عَلى وُجودِ الطبيعي أولىٰ و أخَفُّ مَؤونةً مما هو المشهورُ من أنَّه جُزءٌ لِلشَّخصِ و الشَّخصُ مَوجودٌ و جزءُ المَوجودِ مَوجودٌ كما لا يَخفَى عَلى الفَطِن العَارفِ بِالحَقائقِ.²

این قسم که ما استدلال کردیم که کلی طبیعی در خارج هست، این قسم استدلال ما اولیٰ و أخفّ مئونة است از آن مشهوری که می‌گوید: کلی طبیعی جزء شخص است و شخص موجود است و جزء موجود هم موجود است. همان‌گونه که بر شخص فطن و عارف به حقایق این مخفی نیست.

می‌گویند که انسان جزئی از زید است و زید در خارج هست پس انسان در خارج هست، چون ممکن است شما بگویید که جزئی از زید، جزئی عقلی‌ است و جزء عقلی هم در خارج [نیست]. بله، انسان جزئی از زید است ولیکن جزء عقلی زید است اما جزء خارجی‌اش نیست. ما در خارج زید می‌بینیم، زید چیست؟! کله و پاچه و بقیۀ مسائل و اینها، همه اجزای زید هستند، آیا یک جزئش هم انسان است؟! خیر، کجایش انسان است؟! انسان نیست. پس آنچه که ما گفتیم اولیٰ است؛ ما گفتیم که آیا معنا دارد قسم مقسم باشد و خودش نباشد؟! معنا ندارد. پس هرجا که قسم هست مقسم هم هست و این خیلی روشن است و دلیل بسیار خوبی است.