جلسه ۱۲۵

«لازم است از اینکه مفاد بسیط ”ثبوت شی‌ءٍ لشیءٍ“ باشد و این، این‌طور نیست» چون بسیط فقط ثبوت شی‌ء است ثبوت الوجود است، فقط همین «در بسیط فقط ثبوت وجود روشن و آشکار می‌شود چون وجود برای ماهیت از عوارض خارجیه نیست و ماهیت یک امر متحقّق سوای وجود نیست تااینکه ”ثبوتُ شی‌ءٍ لشیءٍ“ باشد بلکه اصلاً ماهیت چیزی نیست» عدم محض است وقتی عدم شد پس چیزی وجود ندارد تا وجود بر سر او بیاید.

«قاعده بر این است که یک شیئی، شی‌ء دیگری باشد قاعده این را دارد، نه‌اینکه این قاعده برای آنجایی است که شی‌ءِ تنها باشد»؛ برای خود وجود شی‌ء نیست [بلکه برای] شیئی [است که] برای شی‌ء دیگر وجود پیدا کند. کون الشی‌ء برای شی‌ء دیگر باشد؛ رکوب برای زید باشد و کتابت برای زید باشد.

و هذا طَریقةُ صَدرُ المُتألّهین ـ قُدِّسَ سِرُّه ـ فی دَفعِ هَذا الإشکالِ. و أمَّا غَیرُه فَقَد ضاقَ عَلیهم المَجالُ و لَم یَجِدوا مَخلَصاً. و رُبَما بُدِّلَ بِاسْتِلزامِ ـ الظَّرفُ نائبُ الفاعلِ ـ و المُبدِّلُ هو المُحقِّقُ الدَّوانی. فَقال ثُبوتُ شَیءٍ لِشَیءٍ مُستَلزِمٌ لِثُبوتِ المثبت له أیْ وَلو بهذا الثُّبوتِ الثَّابتِ.¹

این طریق صدرالمتألهین ـ قدّس سرّه ـ در دفع این اشکال است اما بعضی عرصه برایشان تنگ شد و راه خلاصی نیافتند. چه‌بسا بعضى (براى دفع این اشكال) قاعدۀ فرعيّه را به استلزام تبديل نموده‌اند که او محقق دوانی است. ایشان گفته است که «ثبوتُ شی‌ءٍ لشیءٍ» مستلزم است ثبوت شیء را که ماهیت باشد ولو به این ثبوتی که ثابت است.

ولو به این ثبوتی که الآن خود ثبوت ماهیت ثابت است یعنی مثلاً الآن می‌گویم که اتاق روشن است. شما سؤال می‌کنید: اتاق که روشن است، بدون چراغ که روشن نیست! ما می‌گوییم که بسیارخوب با چراغ روشن است، چه اشکالی دارد؟! با چراغ روشن است. نه‌اینکه بدون چراغ روشن باشد ما نگفتیم که چراغ روشن است بلکه معلول این چراغ را آوردیم و حکم بر آن بار کردیم یعنی معلول و مسبَّب چراغ روشنایی اتاق است. ما حکم را روی آن بار کردیم و روی این حساب گرچه ماهیت الآن ثابت است ولی این ثبوتش هم به‌خاطر همان وجود است و ما گفته‌ایم که لازم گرفته است ثبوت آن ماهیت را که به این، ثبوت وجود ثابت باشد.