جلسه ۱۳۷

چون طبیعت ماده این است که به طرف مصحاحیت برود، نه به‌طرف ممراضیت، بنابراین به‌ غایت «علت کمالی» گفته می‌شود، علت کمالی ماده عبارت از آن غایت مطلوبی است که برای یک شیء پیدا می‌شود.

وَ یُقالُ صُورةٌ خَاصةٌ لِما یَحدُثُ فی المَوادِ بِالصَّناعةِ مِن الأشکالِ و غیرِها. وَ یُقالُ صُورةٌ لِنوعِ الشَّیءِ و لِجِنسِهِ و لِفَصلِه و لِجمیعِ ذلک.¹

«به آنچه که در مواد به‌واسطۀ ساختن حادث می‌شود صورت خاصه می‌گویند، اشکالی که می‌سازند را صورت می‌گویند»؛ سریر، تخت، کمد، پنجره و‌ همۀ اینها که صورت صناعی هستند که صورت شکلی هستند که ایشان فرمود: «و الشکلُ و الهیئة» منظور همان شکلی است که اشیاء را با آن می‌سازند. «و غیر از شکل باشد صورت پیدا می‌کند» مثل اینکه از عمود شدن دو خط بر همدیگر [برخورد دو خط با یکدیگر] که زاویه پیدا می‌شود، شکل نیست ولیکن به‌واسطۀ صنعت این مسئله پیدا می‌شود.

«همین‌طور به نوع شی صورت نوعیه و به جنس شیء صورت جنسیه و به فصل آن صورت فصلیه می‌گویند و برای همۀ اینها صورت هم گفته می‌شود» یعنی برای جنس و فصل صورت گفته می‌شود و برای نوع هم گفته می‌شود ولی نوع مجمل می‌شود ولی جنس و فصل به تفصیل می‌شود، به تمام اینها صورت گفته می‌شود.

و یَکونُ کُلیةُ الکُلِّ صورةً فی الأجزاءِ أیضاً انتهیٰ.²

کلیت کل صورت اجزاء است.

که ایشان در همین‌جا آورده‌اند، «فعلةٌ صوریةٌ لِلکلّی» کلیت کل برای اجزاء صورت می‌شود؛ این اجزاء وقتی‌ که مرکب شوند یک مجموعی را به‌وجود می‌آورند که آن مجموع صورت برای اجزاء می‌شود که اگر این کلیت را از آن بگیرند این اجزاء هستند اما ترکیب اینها دیگر نیست و ازبین می‌رود. «کلام شیخ تمام شد» و آنچه ‌که مطلب شیخ از مرحوم حاجی اضافه داشت همان صورت کمالی بود که در این پنج‌تا نبود ولی ایشان بقیۀ آن را در این پنج‌تا ذکر کرده‌اند. این علت صوری بود.