جلسه ۱۴۳

در اینجا است که برای بسیاری از فلاسفه و حکما این خلط پیدا شده است که نتوانسته‌اند مسئلۀ تجرد و ماده را با همدیگر حل کنند یعنی وقتی‌ که به ماده نگاه می‌کنند آن را جدای از مجرد لحاظ می‌کنند و وقتی به مجرد نگاه می‌کنند آن را جدای از ماده لحاظ می‌کنند بعد این مسئله در فناء ذاتی در عرفان نظری اشکال پیدا می‌کند که چگونه ممکن است ماده و صورت در مجرد تامّ و تجرد تامّ داخل شود و در آن قرار بگیرد و منمحی و فانی شود و چگونه ممکن است یک ماده بتواند در تجرد راه پیدا کند؟!

آن‌وقت مسئلۀ سنخیت را مطرح کرده‌اند که باید بین مجرد و ماده سنخیت باشد تا آن سنخیت نباشد نمی‌شود که یک ظهور بتواند فانی در آن مظهر خودش باشد؛ لذا ما نمی‌توانیم به آنجا دسترسی پیدا کنیم به‌خاطر اینکه سنخیت وجود ندارد! پنبۀ تمام این حرف‌ها زده می‌شود بر اینکه اصلاً هیچ‌گونه فرقی بین مجرد و ماده نیست مگر در ظهور و حباب؛ ﴿كَسَرَابِۢ بِقِيعَةٖ يَحۡسَبُهُ ٱلظَّمۡ‍َٔانُ مَآءً﴾.¹

تلمیذ: مسئلۀ قوس صعود و نزول هم حل می‌شود، کلام ملاصدرا یک جنبه را شامل می‌شود که جسمانیة الحدوث و روحانیة البقاء باشد ولی ما هم این را قائل هستیم و هم قول عرفا را که روحانیة الحدوث و جسمانیت البقاء است.

استاد: آن بحث هم مطرح می‌شود؛ این مسئلۀ «جسمانیة الحدوث و روحانیة البقاء» که مرحوم ملاصدرا می‌فرمایند.² ایشان چه چیز را ملاحظه می‌کنند؟! دو مطلب است؛ یک‌وقت می‌گوییم که در این ماده مجردی هست همان‌طوری‌که این ماده به راه خودش می‌رود یک تجردی را هم در شکم خودش دارد، آن امری که مجرد است و در شکم این هست همانی است که بعداً به نباتیت تبدیل می‌شود و بعد حیوانیت و بعد انسانیت. [اگر این‌طور باشد] ما در اینجا قائل به ثنویت شده‌ایم درحالی‌که ما این مطلب را نمی‌گوییم بلکه می‌گوییم ـ منظور مرحوم صدرالمتألهین هم همین هست ـ که اصلاً خود ماده یعنی مجرد، نه‌اینکه دو چیز است. الآن این لیوان یک‌ سیر و نیم وزن دارد ولی در همین لیوان چیزی خوابیده است که به چشم حرام‌زاده نمی‌آید، حلال‌زاده آن را می‌بیند!