جلسه ۱۴۵

تلمیذ: بنا بر فرمایش شما ماهیتی که ذاتی باب ایساغوجی است با ذاتی باب برهان یکی است در باب ایساغوجی جزءِ ذاتیات شیء است ولی در باب برهان منتزعٌ منه است.

استاد: نه، هیچ اشکال ندارد. فرق نمی‌کند شما ذاتیات او را هم انتزاع می‌کنید؛ به‌طورکلی هرچه را که شما از ذات شیء انتزاع کنید آن ذاتی آن شیء می‌شود. هرچه را که شما از ذات شیء انتزاع کنید حالا یااینکه خود آن ذات بالإستقلال در آن شیء وجود دارد یااینکه شما لوازم آن ذات‌ را انتزاع می‌کنید در هر دو صورت آنچه که انتزاع شده است ذاتی آن شیء می‌شود حالا یا ذاتی اوّل یا ذاتی ثانوی؛ ذاتی اوّل مثل همان حیوانیت و فصلیت می‌ماند ذاتی ثانوی مثل آن عقل و نطق و مثل آن ضحک یعنی حقیقت ضحک که همان تعجب باشد نه آن ضحک تنها که عرض است آن تعجب و امثال‌ذلک همه ذاتی شیء هستند لذا اگر شما تعریف انسان را به متعجب آوردید این تعریف به رسم نیست. حتماً این‌طور نیست که حد همان ذاتی است که از جنس و فصل تشکیل شده باشد بلکه هرچه که غیر از عرض‌الشیء باشد تعریف را رسمی می‌کند و هر چیزی که ذات یا منتزع از ذات باشد و عرض نباشد تعریف را حدّی می‌کند. البته باید در تعریف حدّی ما جنس و فصل باشد این حرف را قبول داریم اما اینکه باید در این تعریف ما یک امر خارج از ذات دخیل باشد این، این را رسم می‌کند ولی اگر خود امر ذاتی باشد بااینکه ما برایش جنس و فصل بیاوریم ولی درعین‌حال این تعریف ما تعریف حدّی است. یعنی بحث در این است که بالأخره ما این ماهیتی را که از این جوهر انتزاع کردیم و گفتیم که جوهر ماهیةالوجود است؛ جوهر عبارت از ماهیتی است که آن ماهیت وجود را حد زده است، این ماهیتی که شما درنظر می‌گیرید آیا این مفهوم عارض بر شیء می‌شود یا ذاتی خود شیء است؟!