جلسه ۱۵۰

و مِنها الفعلُ و الإنفعالُ. و الفعلُ تأثیراً بَدا تَدَرُّجاً کَتَسخِینِ المُسَخِّن ما دامَ یُسَخِّن.¹

«یکی از آن اعراض، فعل و انفعال است. فعل به تأثیر تدریجی می‌گویند، مثل اینکه وقتی‌ آتش چیزی را گرم می‌کند» می‌گویند: دارد در او فعل ایجاد می‌کند، این الآن فاعل است، الآن عرض فعلیت بر این نار عارض شده است و دارد این آب را گرم می‌کند پس در فعل تدرّج لازم است؛ تدرّج یعنی کم‌کم، اگر ابداعیات یا اضافات اشراقیه مثل خلقت پروردگار و امثال‌ذلک باشد به اینها فعل گفته نمی‌شود چون در آنجا تدرّجی نیست اصلاً در آنجا مقابلی نیست تااینکه این بخواهد در او تأثیر ایجاد کند چیزی جلواش نیست پس به ابداعیات و اینها مقولۀ فعل و انفعال گفته نمی‌شود.

تأثر کَذاکَ أی تَدَرُّجاً هُو الإنفعالُ جَاء کَتَسَخُّنِ المُتَسَخِّن مَا دامَ یَتَسَخَّن و حَیثُ اعْتُبِرَ التَّدرّجُ فِیهِما خَرَجَ التَّأثیرُ و التَّأثُّرُ الإبداعِیان کَإخراجِ الواجبِ تَعالیٰ العقلَ مِنَ الَّلیْسِ إلی الأیسِ و قبولِه بِمُجرَّدِ الإمکانِ الذّاتِی الوجودَ مِنهُ تعالیٰ.²

اگر تدرّج پیدا شود انفعال هم همین‌طور است مانند اینکه ماء گرم می‌شود مادامی که دارد گرم می‌شود یعنی قبول حرارت می‌کند و منفعل می‌شود چون در این دوتا تدرّج معتبر است. این تأثیر و تأثّر ابداعی یعنی بدون سابقۀ ماده و مدت مانند همان نفس امکانِ ذاتی [که] موجب ابداع است. اینکه خداوند متعال عقل را از لیس به أیس خارج می‌کند، به این فعل نمی‌گویند و به قبول این عقل به مجرد امکان ذاتی وجود از حق تعالیٰ را، انفعال نمی‌گویند بلکه اینها از محدودۀ انفعال و فعل خارج است. حالا چرا ایشان عقل را گفته است؟! به‌خاطر اینکه این عقل هیچ جنبۀ ماده و مدت در او نیست اما در سایر موجودات عالم مُلک ماده وجود دارد پس در آنجا می‌توانیم فعل و انفعال بگیریم مثلاً این نطفه به‌واسطۀ فعل و انفعال کم‌کم صورت به خود می‌گیرد و همین‌طور اشیاء ولی چون عقل جنبۀ تجرد محض است از این ‌نظر دیگر در آنجا هیچ نیست. این به‌عنوان مثال است.