جلسه ۱۷۱

تلمیذ: کُل ما یَرجع بِالعَرَضِ یَرجعُ إلی مَا بِالذَّات.

استاد: یَرجعُ إلی مَا بِالذَّات. نه لازم نیست.

تلمیذ: علم ذات به ذات تقریباً یک امر ضروری است.

استاد: می‌دانم. علم ذات به ذات آیا استکمال برای ذات است یا نه؟!

تلمیذ: اگر بگوییم استکمال است باز هم بالأخره یک امر ذاتی است و ذاتی لا....

استاد: می‌دانم. ایشان در اینجا از راه و دلیل آسان‌تری آمدند؛ می‌گویند: الآن در این عالَم ما عالِم به ذات داریم یا نداریم؟! این عالم به ذات یک وصف کمالی برای این هست یا نه؟! حالا که وصف کمال است مُعطی الکَمالِ لیسَ فاقداً لَه.

تلمیذ: این قانون شد: کُلَّ مَا بِالعَرَضِ لَا بُدَّ أنْ يَنتَهي إلى مَا بِالذَّات.

استاد: بله.

تلمیذ:...؟

استاد: فرقی نمی‌کند هردو یکی است.

تلمیذ: حتی اگر عرضی هم نباشد و ذاتی باشد ولی این ذات را چه کسی تفهیم کرده است؟!

استاد: معلول برای او است.

تلمیذ: ذاتی دیگر عرضی نمی‌شود.

استاد: این علم ذات به ذات، معلول برای آن علم ذات است.

اگر درنظرتان باشد در بحث‌های گذشته چنین مطالبی بود؛ در بحث گذشته راجع به اتحاد بین صفات با ذات عرض کردم که یک نقضی در اینجا می‌آید، آن اینجا است. ایشان در آنجا می‌فرمایند: در مرحلۀ ذات، علم عین قدرت است، قدرت عین علم است و هردو عین حیات هستند.¹ سؤالی که از مرحوم حاجی می‌شود این است که آیا در ما هم همین‌طور است یا نه؟! آیا در ما هم علم عین قدرت و قدرت عین حیات است یا نه؟! اینها همه اختلاف مصداقی دارند. اگر ایشان بگویند: در ما هم عین همان است که ایشان به این مسئله ملتزم نیستند اما اگر بگویند: اینها با همدیگر اختلاف دارند آن‌وقت برگشتش به اینجا است که این اختلاف از کجا آمده است؟! علم و حیات و قدرت صفت کمالیۀ هر وجودی هستند چطور این سه صفت کمالیه در وجودات دیگر مصداقاً باهم تفاوت دارند اما این سه صفت کمالیه در وجود پروردگار مصداقاً باهم یکی است؟! درحالی‌که علم و حیات و قدرت جنبۀ تجردی دارند نه جنبۀ تکثری.