جلسه ۱۸۶

«خداوند متعال موجودات عالم طبیعی را مشاهده می‌کند قبل از اینکه وجود پیدا کنند، نه یک مرتبه بلکه خداوند متعال مرّاتی مشاهده می‌کند» که عرض شد در این یک مسئله‌ای هست. پس ”ذا مراتب“ حال است و عامل و صاحبش ”يُبانُ علمُهُ“ است» یعنی‌ درحالی‌که این مراتب علم خدا را بیان می‌کند. عاملش «يُبانُ» است و «علمُه» صاحب این حال است. «در این مراتب این علم خداوند روشن می‌شود و علمِ این مراتب، عنایت و قلم و لوح است و قضا و قدر است و سجلّ کون (دفتر وجود) که اخیر است.» حالا می‌گوید که این سجلّ کون، اخیر است که این آخری را بعضی‌ها قبول نکرده‌اند مثل صدرالمتألّهین ولی مورد رضایت مرحوم حاجی است.

وَ فيهِ إشارةٌ إلى أنَّ بَعضَهُم أسقَطَ سِجلَّ الوُجودِ عَن مراتبِ العلم.¹

بعضی از اینها دفتر وجود را از مراتب علم انداخته‌اند.

گفته‌اند که خود سجلّ وجود دیگر مراتب علم نیست؛ خودش وجود است لذا دیگر معنا ندارد علم باشد درحالی‌که خود همین هم یکی از مراتب علم حضوری پروردگار است.

وَ لَمّا فَرَغنا عَن تِعدادِ المَراتِب شَرَعنا في تَفصيلِها فَقُلنا في تعريفِ العِناية ما ـ مُبتدأٌ اوّل ـ مِن بِدايةٍ لِلوُجودِ إلى نَهايةِ لَهُ‌ فِي الواحد ـ مُتَعِلقٌ بِقولِنا اِنطِواؤهُ‌ وَ هُوَ مُبتدأٌ ثان.²

وقتی از تعداد مراتب فارغ شدیم شروع به تفصیل می‌کنیم و در تعریف عنایت گفتیم که ـ «ما» مبتدای اوّل است ـ آنچه از بدایت وجود تا نهایت وجود در واحد است، پیچیدگی‌اش ـ «اِنطِواؤهُ‌» مبتدای دومی است ـ از ابتدای وجود تا نهایت است به آن علم عنایی می‌گویند.

علم عنایی علمی است که از ابتدای وجود تا انتهای وجود در او پیچیده است که به آن همان علم اجمالی می‌گویند، علم ذات به ذات که در آن گفتیم که اینها می‌گویند که علم اجمالی است این علم عنایی پروردگار است که بر همۀ علم‌ها متقدّم است.

وَ بِالجُملَةِ كونُ الوجودِ البَسيط مُشتَمِلاً عَلى كُلِّ الخَيراتِ‌ عِنايةٌ ـ خَبَرُ الثَّاني و الجُملةُ خَبرُ الأوّلِ ـ وَ هِيَ عِندَ المَشائين صُورٌ مُرتَسِمَةٌ في ذاتِهِ. وَ لمّا اعتُبِرَ فِي العِلمِ العِنائي كُونُهُ سابِقاً عَلى النِّظامِ الأحسنِ وَ فِعلياً أي مَنشأً لِذلكَ النِّظام قُلنا فَالكُلُّ مِن‌ ـ بَيانيةٌ ـ نِظامِهِ الكياني‌ أي عالمِ الكُون‌ يُنشَأُ مِن نظامِهِ الرَّباني‌ أيِ عالَم العِلم.³