جلسه ۱۸۶

و بالجمله وجود بسیط که بر همۀ خیرات مشتمل است این عنایت است ـ این خبر دوم برای ما است و جمله خبر اوّل است ـ و علم عنایی نزد مشائین صور مرتسمه‌ای است که در ذات او است. از آنجایی که اعتبار شد علم عنایی سابق بر نظام احسن باشد و همین‌طور فعلی هم باشد، برای این نظام منشأ هم باشد، گفتیم که ـ این «مِن» بیانیه است ـ تمام عالم از نظام وجود خودش از نظام ربانی یعنی عالَم علم پیدا می‌شود.

همان‌طوری‌که عالم ربوبی دارای مراتبی است این عالم وجود هم دارای مراتبی است پس ما از مراتب عالم وجود، کشف می‌کنیم که عوالم ربوبی و علم ربوبی هم دارای مراتبی هست چون هرکدام از اینها به علم خدا برمی‌گردد پس هر عالَمی یک علم جدایی برای خودش دارد بر طبق همان مشیّت خدا که تنازل پیدا می‌کند.

كَما قالوا العالمُ الربوبي فَسيحٌ جِدَّاً و مُرادُهم نشأةُ العِلم. وَ في قُولِنا هذا إشارةٌ إلى أنَّهُ لا يُمكِنُ نظامٌ أشرفٌ مِن هذا النِظامِ المَشاهَد ـ لِكُونِه ظِلَّاً لِلجَميلِ على الإطلاق.¹

همان‌طور که گفتیم عالم ربوبی خیلی وسعت دارد و مرادِ نشئۀ علم است (علم پروردگار خیلی وسعت دارد). در این قول ما اشاره است به اینکه نظامی اشرف از این نظام مشاهَد ممکن نیست چون این سایۀ جمیل علی‌الإطلاق است.

چون علم خدا بوده است، این نظام پیدا شده است و چون از آن علم اکمل نبوده است پس نظام اکملی هم وجود ندارد این دیگر نظام اکمل می‌شود.

أللهم صل علی محمد و آل محمد