جلسه ۱۸۶

فرض کنید که کسی واقعاً عالم به این مایع هست ولیکن به خصوصیات آن مایع اطلاع نداشته باشد، مثلاً اگر این مایع از آب، شکر، آلبالو و فلان ترکیب شده است ... یا شما فقط شکلی از این می‌بینید، این یک چیزی است اما اینکه بگوییم: این واقعاً به این مایع آگاه است اما به ترکیبش آگاه نیست، خب این جاهل است، اینکه نمی‌شود. بله، این شکر است و تازه به شکر هم باید اطلاع پیدا کند که خصوصیتش چیست به آن آلبالو هم باید اطلاع پیدا کند به مایعش هم باید اطلاع پیدا کند که آن مایع از چه ترکیب شده است؛ اکسیژن است هیدروژن است، فلان است، اینها باهم ترکیب شده‌اند و آب را تشکیل داده‌اند شکر هم از این‌طرف نمک هم از آن‌طرف تااینکه این معجون درست شده است، این هست. بنابراین آن عالم به خفیّات و به اسراری که بر اصل وجود اطلاع دارد بلکه اصلاً اصل وجود او است و اصلاً وجود ناشی از او است و مبدأ همۀ وجود او است چگونه ممکن است به تعیّنات آن وجود اطلاع نداشته باشد؟!

تأخر رتبی علم پروردگار بر تعیّنات مادون

پس علم به ذات، علم به تعیّنات ذات و لوازم ذات را لامحاله لازم گرفته است و آن لوازم ذات هم دارای سلسلۀ طولیه است. بنابراین علم خدا هم دارای مراتب می‌شود؛ یک مرتبه از مرتبۀ دیگر مقدّم است؛ تقدّم او تقدّم رتبی و طبعی است، نه تقدّم خارجی و تقدّم زمانی، همان‌طور که خود علت بر معلول تقدّم طبعی و رتبی دارد نه زمانی، علم پروردگار هم بر تعیّنات مادون، تأخّر رتبی دارد نه تأخّر زمانی، به‌جهت اینکه علم به علت بر علم به معلول در مرحلۀ وجود خودش مقدّم است. درست شد؟! ولی این تقدّم زمانی نیست که اوّل اطلاع پیدا کند بعد...، عیناً مثل خودِ ما است؛ علم به ذات خودمان علم حضوری برای ما است ولی در خود همین ذات هم چیزهایی خوابیده است مسائلی خوابیده است؛ ما در این ذات غضب داریم، شهوت داریم، رحمت داریم، رأفت داریم، فکر داریم، عقل داریم، وهم و خیال داریم، لذت و غیر لذت داریم، اینها مسائلی است که در ذات ما نهفته است. وقتی که ما ذات را درنظر می‌گیریم، مُجملاً تمام لوازم ذات را هم پیش خودمان حاضر می‌بینیم ولی این علم به نفس بر علم به آثار نفس مقدّم است. چون نفس جنبۀ علّی دارد و مُنشیء و موجد صفات خودش است. ما نمی‌توانیم بگوییم که اوّل علم به نفس پیدا می‌کنیم بعد از یک ساعت علم پیدا می‌کنیم که یک متخیّله‌ای هم داریم بعد از دو ساعت می‌بینیم که عجب ما یک قوۀ عاقله‌ای هم داریم، بعد از سه ساعت....