جلسه ۱۸۷

و الممكنُ الأقربُ الأشرفُ‌ و هُو العقلُ الأوَّلُ‌ قَلَمٌ‌ لِكَونه واسطةٌ لِإفاضةِ الحق جَميعَ صُورِ مَا دُونَه. و بِوجهٍ كُل العُقولِ أقلامٌ. و هُو قَلمٌ أعلىٰ لِكَونِها وَسائِطَ في إفاضةِ العُلومِ عَلى النُّفوسِ الكُليّةِ و الجُزئيةِ.¹

«ممکنی که اقرب و اشرف است و عقل اوّل است، قلم می‌باشد»؛ هم ممکن است و وجوب ذاتی ندارد و هم اقرب و اشرف از همۀ وجودات است این ـ عقل اوّل ـ ممکن، قلم است. قلم خیلی اشرف و خیلی اقرب است. یک بندۀ خدایی روان‌شناس و روان‌کاو می‌گفت: همۀ دنیا سر قلم می‌چرخد!

چون «این جناب قلم واسطۀ افاضه است؛ دارد جمیع صور مادونش را افاضه می‌کند و به یک وجه تمام عقول اقلام هستند درحالتی‌که آن عقل اوّل قلم اعلیٰ است. کلیۀ عقول وسائط افاضۀ علوم بر نفوس کلیه و جزئیه هستند.» نمی‌دانستیم قدرش را بدانیم!

حالا مطلبی که در اینجا هست این است که حتی خود نفوس کلیه و جزئیه از این عقول پیدا می‌شوند، نه‌اینکه فقط اینها واسطۀ در علم هستند یعنی عقل فقط علم را افاضه نمی‌کند بلکه محل علم را هم عقل است که ترسیم می‌کند یعنی تمام آنچه که در عالمِ وجود تحقق پیدا می‌کند از عقل است.

و إفاضةُ الصُّوَرِ عَلى الأجرامِ.²

و همین‌طور صوری که بر اجرام (که عالم ماده باشد) افاضه می‌کنند به‌واسطۀ عقول است.

مگر ما در آیۀ قرآن نداریم؛ ﴿هُوَ ٱللَّهُ ٱلۡخَٰلِقُ ٱلۡبَارِئُ ٱلۡمُصَوِّرُ لَهُ ٱلۡأَسۡمَآءُ ٱلۡحُسۡنَىٰ﴾³ خداوندی که مصوّر است یعنی تصویر جرم را می‌کند. مثلاً این جنینی که الآن در شکم مادر است چه کسی مصوّر او است؟! خدا مصوّر است. او می‌آید به این، صورت می‌دهد، برایش سر و چشم و ابرو درست می‌کند. او با این عقولی که در مرتبۀ طولیه واقع هستند اینها را یکی‌یکی درست می‌کند؛ آن عقل روحش را درست می‌کند یک عقل نفسش را درست می‌کند یک عقل مثالش را درست کند. یک عقل هم همین دو کیلو یک کیلو و نیمی که به دنیا می‌آید را درست می‌کند. هر کدام از اینها کار و وظیفۀ خودشان را انجام می‌دهند. سلسله مراتب مثل سازمان هر کسی وظیفۀ خودش را باید انجام بدهد.