جلسه ۱۹۴

اختلاف نظر دیگران با شیخ اشراق در کیفیت علم خدا

این یک اختلافی بین ایشان و بقیه است که در جلسۀ قبل هم عرض کردم؛ ما می‌توانیم ـ جنبۀ سمع و بصر ـ هم قول شیخ اشراق و هم دیگران را در این قضیه قبول نکنیم بلکه سمع و بصر را به دو جهت برگردانیم که این دو جهت [علاوه بر اینکه] هیچ‌گونه تقدّم و تأخّری نسبت به‌هم از نظر زمانی ندارند بلکه علم بصری خداوند متعال عین علم سمعی او است ولی آن جنبۀ نزولی دارد و این جنبۀ صعودی دارد یعنی علم بصری از مبدأ به آن نقطۀ مخروط و آن محیط و آن قاعدۀ مخروط جنبۀ نزولی دارد ولی علم سمعی از قاعدۀ مخروط به آن نقطۀ مخروط جنبۀ صعودی دارد یعنی امکان خلق و استدعای خلق به واجب، علم سمعی او است و عنایت پروردگار و افاضۀ وجود به قوالب امکانیه، علم بصری او است، این دو جنبه است.

غُررٌ في تَكَلُّمِهِ تَعالىٰ.‌

وَ أنَّ الوُجوداتِ كَلَماتُه لِأنَّها مُعرِبَةٌ عَما فِي الضَّمير أعَنِي المَكنونَ الغيبي.¹

وجودات همۀ کلمات پروردگار هستند، چرا کلمه هستند؟ چون مُعرِب از ما فی ‌الضمیر است، آن مافی‌الضمیر جنبۀ حقیقت غیبی که مَکنون است و از انظار مختفی است.

آن عبارت از حقیقت عالم وجود و حقیقت وجود مطلق است که مرحوم حاجی می‌فرماید:

اشاره به همین حقیقت مکنون غیبی است.

وَ كَما أنَّ‌ الكَلماتِ اللَفظيةَ تَحصُلُ مِن تَقاطُعِ النَفسِ الإنساني فِي المَقاطعِ الثَمانية وَ العَشرينَ الَتي هِيَ بِعَدَدِ مَنازِلِ القَمر كَذلِكَ الكَلماتُ الوُجوديةُ تَحصُلُ مِن تَقاطُعِ النَفسِ الرَّحماني وَ هُوَ الوُجودِ المُنبَسِط فِي المَراتِبِ الثَمانية وَ العَشرين.³

همان‌طوری‌که کلمات لفظیه از تقاطع نفس انسان در مقطع‌های بیست و هشت‌گانه‌ای که به عدد منازل قمر است حاصل می‌شود (ماه در گردش به‌دور زمین بیست و هشت منزل دارد)، هم‌چنین کلمات وجودیه از تقاطع نفس رحمانی حاصل می‌شود که عبارت از وجود منبسط است در بیست و هشت مرتبه.