بررسی قول مرحوم خوئی و نایینی در اطراف علم اجمالی برای فحص از مخصص

البته همان‌طوری که عرض کردم مرحوم نائینی در اینجا به این نکته عنایت دارد، وقتی که می‌گوید: متکلم در مقام بیان هست، این مقام بیان یعنی مقام بیان مراد، آن‌وقت با خصوصیاتی که از متکلم سراغ داریم بر اینکه متکلم دارای این وجه است بنابراین می‌توانیم بگوییم که این مطلبی را که مرحوم نائینی ذکر کرده‌اند مطلب تمامی هست که ایشان خیلی هم روی آن تأکید و اصرار کرده‌اند.

مطلب پنجم مرحوم نائینی

مطلب پنجمی را که مرحوم نائینی ذکر کرده‌اند این است که می‌فرمایند: ما برای عدم اجرای اصول عملیه در مورد احکام دو دلیل داریم؛¹ یکی اینکه بنای شارع مانند بنای عرف است، مانند بنای سلاطین و امرا است، وقتی که آنها نظری داشتند آن را به‌وسیلۀ فرستادن شخصی به بلاد یا به‌وسیلۀ منشور و امثال‌ذلک ابلاغ می‌کردند. وقتی حاکمی بر مصدر حکومت قرار دارد با سکوت خودش که امرونهی نمی‌کند؛ بلکه امرونهی خودش را ابلاغ می‌کند و بر مردم واجب است که منتظر بمانند و ببینند که از طرف حاکم چه دستوری می‌آید. عبد و افراد نمی‌توانند به ‌صرف اینکه مسئله‌ای به گوششان نرسیده است اصول برائت اجرا کنند و خود را از دستورات حاکم بی‌نیاز احساس کنند و سرپیچی کنند. اگر این‌طور باشد دیگر سنگ روی سنگ بند نمی‌شود همۀ مملکت به‌هم می‌ریزد. هر کسی می‌گوید: حاکم برای خودش قانون وضع کرده است و به من ربطی ندارد یا هنوز به من ابلاغ نشده است؛ پس تا وقتی که به من ابلاغ نشود اصول برائت جاری می‌کنم و هر کاری که دلم می‌خواهد در این مملکت انجام می‌دهم! ما می‌دانیم بنای شارع از نقطه‌نظر تبلیغ احکام همین بنای حکّام است، بنای عرف است، بنای عقلاء است؛ سیرۀ عقلائیه است بر اینکه وقتی شارعی مُنزَل مِن الله هست و بعث مِن الله پیدا می‌کند، احکام را باید به مردم ابلاغ کند؛ این از یک طرف. از طرف دیگر مردم هم با این ارتکاز عقلایی و ارتکاز ذهنی که دارند موظف هستند که اولاًبلااول به او رجوع کنند و ببینند که آیا در این مورد حکمی از طرف شارع رسیده است یا نرسیده است؛ اگر حکم رسیده بود عمل می‌کنند اگر نه، آن‌وقت تازه به اصول برائت مراجعه می‌کنند والاّ اصلاً بعث رسل لغو و باطل می‌شود، این یک مسئله.