عمومیت خطاب براساس قاعدۀ اشتراک (1)

بیان علامه طهرانی در قاعدۀ اشتراک

مرحوم آقاجان ـ رضوان الله تعالیٰ علیه ـ هم در اینجا همین بیان را دارند؛ بیان ایشان هم در این است که قاعدۀ اشتراک در اینجا خصوصیات فردیه را الغاء می‌کند؛ اما آن خصوصیات صنفیه که حضور است را الغاء نمی‌کند. من‌باب‌مثال احتمال بدهیم که حضور پیغمبر در اینجا مدخلیت دارد و امثال‌ذلک. بنابراین به فرمایش مرحوم عراقی برای تعمیم حکم از مخاطبین به غایبین و معدومین هیچ راهی نمی‌ماند الاّ [تمسک] به عموم ﴿يَٰٓأَيُّهَا ٱلنَّاسُ﴾ یا عموم «المؤمنون» و امثال‌ذلک. اطلاقاتی که در این الفاظ هست یا عمومات و کلیاتی که در این الفاظ هست، بر اشتراک غایبین و معدومین بالنسبه به تکالیف دلالت می‌کند. آن‌وقت ما دیگر باید در اینجا به اینها تمسک کنیم؛ ﴿يَٰٓأَيُّهَا ٱلنَّاسُ﴾ عام است که هم غایبین را شامل می‌شود و هم حاضرین را شامل می‌شود ﴿يَٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُوٓاْ﴾ عام است هم شامل حاضرین می‌شود هم شامل غایبین می‌شود. ایشان در اینجا مطلب را به این کیفیت بیان کرده‌اند.

اشکال بر نظر مرحوم عراقی

آنچه که در اینجا به‌نظر می‌رسد خلط بین دو مقام است:

مقام اول

مقام اوّل: احتمال مدخلیت حضور است به احتمال ابتدایی و به احتمال بَدْوی؛ اگر این‌طور باشد به قاعدۀ اشتراک در اینجا مرتفع می‌شود و اگر بیان مرحوم آقا در اینجا ناظر به این جهت باشد همان‌طوری‌که بیان مرحوم عراقی در اینجا ناظر به این جهت بود ـ حالا خلافش را عرض می‌کنم که چرا ناظر به این جهت هست ـ نفس حضور در اینجا چه دخالتی در ترتّب حکم نسبت به حاضرین دارد؟! یعنی اگر پیغمبر اکرم صلّی الله علیه و آله و سلّم به خطاب ﴿يَٰٓأَيُّهَا ٱلنَّاسُ﴾ یا به خطاب ﴿يَٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُوٓاْ﴾ یا به خطاب «یا أیها المؤمنون» در اینجا خطابی را به این افرادی که در کنارش نشسته‌اند و حضور دارند القاء کرده باشد ولی در مقابل او ده یا بیست نفر یا هزار نفر هستند، اگر ما در اینجا نفس حضور را فقط به این ملاک، یعنی فقط از نقطه‌نظر تخاطب مدّنظر قرار دهیم، قاعده اشتراک هم همین را الغاء می‌کند یعنی وقتی در جایی که مرحوم آقا ضیاءالدین عراقی می‌فرماید که ما می‌توانیم به ﴿يَٰٓأَيُّهَا ٱلنَّاسُ﴾ و ﴿يَٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُوٓاْ﴾ و امثال‌ذلک برای اندارج غایبین و معدومین در تحت حکمی که به مخاطبین القاء شده است، تمسک کنیم، دیگر حضور و عدم حضور در اینجا چه نقشی دارد؟! همان خصوصیات فردیه در اینجا می‌ماند. شما خصوصیات زیدیت و عمرویت را چطور با قاعده‌ اشتراک الغاء می‌کنید؟ اشتراک مکلفین ـ چه غایبین و چه حاضرین ـ در تکلیف واحد، وقتی که شما خصوصیات فردیه را الغاء می‌کنید، حضور و عدم حضور در اینجا چه نقشی دارد؟! اینکه دیگر فرقی نمی‌کند چون شما برای اندراج غایبین به ﴿يَٰٓأَيُّهَا ٱلنَّاسُ﴾ و ﴿يَٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُوٓاْ﴾ متمسک شده‌اید و ﴿يَٰٓأَيُّهَا ٱلنَّاسُ﴾ و ﴿يَٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُوٓاْ﴾ در مورد عام در اینجا استفاده می‌شود. یعنی استعمال ﴿يَٰٓأَيُّهَا ٱلنَّاسُ﴾ و «یا أیها المؤمنون» استعمال عام است و اصلاً لازم نیست برای اندارج غایبین تحت حاضرین به ﴿يَٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُوٓاْ﴾ تمسک کنیم. اصلاً حضور در اینجا دیگر مدخلیتی ندارد. چون خطابی که پیغمبر اکرم صلّی الله علیه و آله و سلّم با ﴿يَٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُوٓاْ﴾ می‌کند اصلاً رافع همۀ این مسائل است. یعنی نفس قرینه مقامیۀ ـ حالا نه قرینۀ مقالیه ـ این خطاب در چنین مقامی به‌تنهایی رافع این احتمال است که اصلاً به‌طورکلی حضور و عدم حضور بر خصوصیات صنفیه مدخلیت ندارد.