تخصیص عام به مفهوم مخالف

أعوذ بالله من الشیطان الرجیم

بسم الله الرحمن الرحیم

بحثی در اینجا است که البته بهتر بود این بحث طیّ مباحث مطلق و مقیّد انجام بگیرد منتها چون ارتباطی با عام دارد، از این نقطه‌نظر مرحوم آخوند زودتر بحث راجع به تخصیص عام به مفاهیم را مطرح کرده‌اند؛ مفاهیم یا مفهوم موافقت است که از آن تعبیر به لحنِ خطاب یا فحوای خطاب می‌آورند یا اینکه مفهوم، مفهوم مخالفت است که از آن تعبیر به دلیل خطاب آورده می‌شود.

قبلاً در بحث مفاهیم عرض شد که خود اصل منطوق؛ چه منطوق وصف، چه منطوق شرط، منطوقِ لقب، منطوقِ قید، منطوقِ ظرف و امثال‌ذلک ـ البته به استثنای غایت ـ لو خُلّیَ و طَبعَه دلالتِ التزامی بر مفهوم مخالف ندارد؛ الاّ اینکه قرینۀ حالیه در کلام مولا و در محاورۀ خصوصی و عرفی، عرف خاص، دالّ بر دلالتِ بین منطوق و مفهوم باشد. اما به‌طورکلی دلالت مخالفت و مفهوم مخالفی در مفهوم شرط نیست، [در] مفهوم وصف [هم] نیست و از این نقطه‌نظر هیچ فرقی بین وصفیت و شرطیت وجود ندارد الاّ به‌حسب موارد خاصّه. 

تقسیم مسئله در بیان مرحوم آخوند

حالا بحث در اینجا است که اگر در یک مورد احراز مفهوم کردیم و در مقابل او عامی هم بود چه باید کرد؟ مرحوم آخوند تقسیم می‌کنند به اینکه مفهوم و عام، یا هردو در یک کلام وجود دارند یا در دو کلام مستقل و مختلف و علی فرض کلیهما یا دلالت عام و مفهوم بر مفاد خود، به وضع است یا به مقدمات حکمت و دلیل اطلاق است.¹ به عبارت دیگر یا ظهور، ظهور اطلاقی است یا ظهور، ظهور وضعی است. 

شرح تفاوت اقسام در این تقسیم

مطلب در اینجا فرق می‌کند؛ اگر عام و مفهوم هردو در یک کلام یا در دو کلام باشند و دلالت آنها دلالت اطلاق باشد و ظهور آنها ظهور اطلاقی باشد بنابراین برای هیچ‌کدام از این دو ظهوری منعقد نخواهد شد؛ چه برسد به اقوائیت ظهور. یعنی پای این دو در استقرار ظهور می‌لنگد؛ به‌جهت اینکه یکی از مقدمات حکمت، عدم‌البیان است و در اینجا أحدهما بیانٌ للآخر خواهد بود و لهذا ظهوری برای آن در این‌صورت دیگر منعقد نخواهد شد. به عبارت دیگر هردوی این ظهورات باهم تعارض می‌کنند و اصلاً ظهوری مستقر نمی‌شود و وقتی که مستقر نشد هردو از حجّیت ساقط می‌شوند و باید به اصول عملیه مثل برائت رجوع کرد.