تخصیص عام به مفهوم مخالف

بیان تحقیق در مسئله

و اما آنچه که در اینجا به‌نظر می‌رسد این است: همان‌طوری‌که عرض شد بهتر بود این بحث در بحث مطلق و مقیّد آورده شود. یک وقت منظور ما از اطلاق، مرادِ حکیم و مولا است به اینکه ـ همان‌طور که قبلاً عرض شد ـ ما عدم بیان مولا را از ارادۀ مولا کشف می‌کنیم؛ یعنی چون مولا بیان نکرده است و مورد را تعیین نکرده است ما کشف می‌کنیم از اینکه منظور مولا عام است؛ دیگر نمی‌توانیم در اینجا اسم این اطلاق را دلیل اطلاق و اسم این ظهور را ظهور اطلاقی بگذاریم. ظهور اطلاقی‌ای که صرف مقدمات حکمت موجب انعقاد چنین ظهوری شده است. در اینجا این نیست؛ بلکه ظهور او مانند ظهور وضعی است؛ الاّ اینکه چون مولا نیازی به بیان نداشته است مطلب را در اینجا به‌نحو اطلاق بیان کرده است. فقط گفته است که «اِشتَر العنب» دیگر یکی‌یکی خصوصیات همۀ عنب‌ها را بیان نکرده است؛ نگفته است: «اِشتر العنب الأبیض» و یا «اِشتَر العنب الأسود»، بلکه در اینجا «اِشتَر العنب» را به‌طورکلی به‌صورت اطلاق بیان کرده است. این یک نحوه اطلاق است که قبلاً هم عرض شد که هیچ فرقی با وضع نمی‌کند و همان‌طوری‌که می‌توانیم با منطوق، عام را تخصیص بزنیم و در منطوق و تخصیص عام، باید اقوائیت ظهورین را لحاظ کنیم؛ چون در بعضی از اوقات ولو اینکه خاص است، اما عام اقوائیت دارد و خود خاص مِن حیث أنّهُ خاصٌّ دلالت ندارد بر اینکه بشود عام را به آن تخصیص زد؛ بلکه در اینجا باید ظهور، اظهر، نص و ظاهر لحاظ شود، همین‌طور مفهوم مخالف آن هم حکم منطوق را دارد و هیچ فرقی نمی‌کند. اگر قرار بر این باشد که ما به‌وسیلۀ منطوق بتوانیم عام را تخصیص بزنیم و قائل به مفهوم در ظرف انعقاد مفهوم هم باشیم، بین منطوق و مفهوم هیچ فرقی نمی‌کند.

کلام مرحوم محقق اصفهانی

به قول مرحوم اصفهانی که در اینجا می‌فرمایند: «اصلاً دلیل مخالف با دلیل موافق با همان منطوق تفاوتی ندارد و به ظهور و کیفیت ظهور منطوق وابسته است، اگر منطوق در منطوق خودش ظهوری اقوایٰ از عام داشته باشد مفهوم مخالفش هم همین‌طور است و اگر منطوق در آن منطوق خودش ظهور اقوایٰ از عام نداشته باشد مفهوم مخالف آن هم همین خواهد بود.» دلالت التزامی چه دلالت التزامی عقلی باشد مانند لحن ِخطاب، چه دلیل التزامی عرفی باشد، به فرمایش ایشان مانند دلیل خطاب و مفهوم مخالف، هر کدام از اینها دائر مدار اقوائیت و اضعفیتِ منطوق نسبت به دلالتِ موافق هستند.¹