نسخ و بداء

رئوس مطالب قابل بحث

دخالت علم خداوند متعال در تکون اشیاء

مطلب اوّلی که باید راجع به این قضیه فکر کنیم این است که علم خداوند متعال که بر تکوّن و حدوث اشیاء تعلّق گرفته است، آیا آن علم در نحوۀ تکوّن اشیاء دخالت دارد یا ندارد؟! به عبارت دیگر آیا عباد می‌توانند بر خلاف آنچه که علم پروردگار نسبت به آن تعلّق گرفته است عملی از آنها سر بزند یا نمی‌توانند؟ و این مطلبی که آنها می‌گویند که علم الهی علم ازلی است و آن علم ازلی، سابق بر خلق موجودات است و چون این علم، سابق است پس آن علم موجب عدم انقلاب معلوم خود در عالم طبع خواهد بود، از آنچه را که روشن و ظاهر است، و همین‌طور جوابی که در اینجا داده‌اند که این علم جنبۀ کاشفیت دارد و چیزی که جنبۀ کاشفیت داشته باشد، نمی‌تواند موجب انقلاب افعال عباد از مقام اختیار شود. یعنی علم الهی جنبۀ کاشفیت دارد از بروز و ظهور افعال العباد اختیاراً؛ بعد چگونه ممکن است خود نفس همین علم موجب انقلاب و سلب اختیار افعال از این عباد شود؟! این جواب خیلی بسیطی است که خیلی از فقها نسبت به این قضیه داده‌اند.

مسئلۀ قضا و قدر

مطلب دوم که باید در اینجا مورد توجه قرار بگیرد مسئلۀ قضا و قدر است که در مقام قضا و قدر چه نحوه قضای الهی حاکم می‌شود؟ و چگونه مقدّر به قدر می‌شود؟ و چگونه در عالم نزول به صُور جزئیه متبدّل می‌شود؟ این هم یک بحث است. 

قضیۀ لوح محفوظ و لوح محو و اثبات

در اینجا قضیۀ لوح محفوظ و لوح محو و اثبات پیش می‌آید، قلم در اینجا چه می‌کند؟ ﴿وَكُلَّ شَيۡءٍ أَحۡصَيۡنَٰهُ فِيٓ إِمَامٖ مُّبِينٖ﴾¹ آیا مقام لوح محو و اثبات است یا لوح محفوظ است؟ فرق بین مشیّت و لوح محو و اثبات و لوح محفوظ [چیست]؟ آیا لوح محفوظ همان مشیّت است یا مادون مشیّت است؟ در همۀ این موارد مقام مشیّت را با مقام لوح محفوظ یکی شمردند و یک حقیقت پنداشتند. مسئلۀ دیگر جنبۀ علّی مشیّت در لوح محو و اثبات و در مقدّرات و جنبۀ معلولیت [است]، عدم منافات بین معلولیت و علّیت با مسئلۀ اختیار که این هم از مسائل بسیار مهم است؛ «السعیدُ سعیدٌ فی بَطنِ اُمِّه و الشَّقی شَقیٌ فی بَطنِ اُمِّه»،² به‌طورکلی اینها مسائلی است که ما إن‌شاءالله به‌نحو اجمال در آتیه باید روی آن بحث کنیم.