مقام اجمال و تفصیل در عالم ماده و مثال

تلمیذ: مقابل هستیم دور که نمی‌زنیم مقابل هستیم مستقیم هستیم.

استاد: اصلاً مستقیم نداریم زمین کروی است.

تلمیذ: زمین کروی باشد ما که بایستیم روی کرۀ زمین مستقیم می‌ایستیم.

استاد: ببینید آقا من یک چیزی به شما بگویم: اگر من اینجا مقابل شما بایستم الآن دقیقاً مساوی با شما هستم یا نه؟! قشنگ از قسمت جلو به سرکار عالی می‌خورم حالا اگر کسی عقب شما بایستد آن‌هم از قسمت عقب به سرکار عالی می‌خورد! هردو به شما می‌خوریم یکی این‌طرف و آن‌طرف نمی‌رود! شما نمی‌توانید بگویید که آن کسی که الآن عقب شما ایستاده به سمت شما نیست.

حالا به کدام «مقابل» می‌گویند؟! به من یا او؟! به هردو! چون شما که در مرکز قرار گرفتید و دو نقطۀ مقابل هم قرار دارد؛ هم من مقابل شما هستم و هم آن شخص مقابل شما است، چرا شما فقط این‌طرف را مقابل می‌دانید؟!

تلمیذ: مسیر شما افقی است ... ولی آن دور می‌زند ...

استاد: وقتی کرۀ زمین مدوّر است ـ صاف که نیست ـ پس چه فرقی می‌کند؟! اصلاً فرض کنید من یک نیم‌دایره این طرف زدم، این را که نمی‌بینم، اگر بخواهم بگردم و به او برسم باید روی این کرۀ زمین گِرد راه بروم ...، دیده‌اید وقتی که کشتی در دریا حرکت می‌کند؟! اوّل که از آنجا نگاه می‌کنید سر آن دکل و دودکش برای موتورخانه پیدا می‌شود، بعد کم‌کم بقیۀ کشتی پیدا می‌شود. پس اینکه شما بخواهید به کعبه برسید باید پایین بروید؛ یعنی شما در هر نقطه که قرار گرفته‌اید باید دور بزنید پایین بروید تا به آن نقطۀ پایین که کعبه قرار دارد برسید. حالا به‌جای اینکه من از این طرف پایین بروم، از آن‌طرف پایین می‌روم، چه فرقی می‌کند؟!

تلمیذ: فقط راهش نزدیک‌تر است.

استاد: احسنت! عمده، قرب و بُعد است؛ چون انسان در هر نقطه‌ای که بایستد، توجه و بُعد مکانی نسبت به آن، اتّجاه انسان را تشکیل می‌دهد.