مباحثاتی پیرامون زمان در عوالم وجودی

«زمان، معلول ماده است» یعنی چه؟

بناءًعلیٰ‌هذا وقتی می‌گوییم: زمان معلول ماده است به این معنا است که برای تحقق زمان احتیاج به ماده داریم؛ یعنی از ماده است که زمان به‌وجود می‌آید، تا ماده‌ای نباشد زمانی وجود ندارد و این منافات ندارد با اینکه ممکن است صور برزخی هم مولِّد زمان باشند، چه اشکالی دارد؟! ولی صحبت در این است که زمانی را که ما الآن از آن صحبت می‌کنیم مخلوق و معلول برای ماده است، ما زمان را چه امر حقیقی بگیریم یا امر اعتباری بگیریم بنا‌ بر مبنای اَصَح، باز در اینجا دخالت ماده شرط لاینفک و ضروری است؛ اما همین زمان که الآن در اینجا معلول ماده است پس باید با شرایط ماده تطبیق کند، آیا غیر از این است؟! آیا شما این زمان را می‌توانید در مثال ببرید؟!

تلمیذ: بین آنها که فرق نیست، به ‌آنها زمان می‌گوییم.

استاد: عیب ندارد زمان بگوییم، مگر به ایام ربوبی ایام نمی‌گویند؟! زمان نمی‌گویند؟! فرض کنید که ﴿وَإِنَّ يَوۡمًا عِندَ رَبِّكَ كَأَلۡفِ سَنَةٖ مِّمَّا تَعُدُّونَ﴾¹ هم همین است یا اینکه ﴿إِنَّ رَبَّكُمُ ٱللَهُ ٱلَّذِي خَلَقَ ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلۡأَرۡضَ فِي سِتَّةِ أَيَّام﴾.²

تلمیذ: این در مقام علّت است.

استاد: اصلاً می‌گویند که ما کل جریان عالم وجود را در شش یوم خلق کردیم, یوم یعنی چه؟!

تلمیذ: اینجا که زمان معنا ندارد.

معنای ﴿خَلَقَ ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلۡأَرۡضَ فِي سِتَّةِ أَيَّام﴾

استاد: احسنت، آن زمان به معنای دور است، در تفاسیر هم هست. آن زمان، آن یوم به معنای دور است، یعنی ما در شش دور و شش تنزّل قرار دادیم؛ این شش‌تا عبارت است از سماوات سبع که آن سماوات آخر مقام ذات است، این همان انطباقش بر همین ستَّة ایام است. در اینجا زمانی که برای ماده است و مخلوق ماده است، آیا شما همین زمان را می‌توانید در مثال ببرید؟! مثال که ماده نیست، مثال برزخ بین تجرد و ماده است.

تلمیذ: آن خودش یک زمانی لازم دارد.