مباحثاتی پیرامون زمان در عوالم وجودی

استاد: ما فعلاً که به آن نرسیدیم، فعلاً شما به حکم ‌اللهم ‌بیر بیر، تأمّل بفرمایید! ما در اینجا زمان را مخلوق ماده می‌دانیم؛ آن‌وقت چطور ممکن است که این زمان را در مثال هم بدانیم؟! ممکن نیست پس زمانی که ما الآن از آن صحبت می‌کنیم زمان مادی است؛ یعنی معلول ماده است، زائیده شدۀ ماده است، انتزاع و اعتبار از ماده است، این درست شد؟! حالا در عالم برزخ می‌رویم که عالم مثال است، آیا در آنجا زمان هست؟! بله، چه زمانی است؟! مناسب با خودش، به ما چه مربوط است؟! ما در خود عالم برزخ زمان داریم، صبح، ظهر و شب داریم.

تلمیذ: بر چه اساسی؟! اینجا مگر انتزاع نیست؟!

استاد: بله.

تلمیذ: انتزاع دیگر ماده نیست که حرکت داشته باشد.

تبیین نحوۀ وجود زمان در عالم مثال

استاد: چرا ندارد؟! آنجا صورت است و هرجا که صورت است در آنجا گذشت است و در هرجا که گذشت است حرکت است، در همان‌جا حرکت است. در آنجا این صورت مثالی حرکت می‌کنند یا نمی‌کنند؟! الآن افرادی که در عالم برزخ هستند نمی‌گویند که حرکت کردیم، رفتیم به آن باغ رسیدیم؟! نمی‌گویند باغی بود یا قصری درست کرده بودند؟! شما در خواب می‌بینید، در روایات هم که زیاد است. از اینجا حرکت کرده است به آن سبزه‌زار رفت و به قصرش رسید، بالأخره یک زمان را طی کرد یا نکرد یا طرفةالعین بود؟!

تلمیذ: زمان که مختص ماده نیست.

استاد: نباشد ولی زمانِ ماده، معلول ماده است، این صحبت ما است. زمان ماده، معلول برای ماده است و زمانِ مثال معلول برای مثال است و هَلُمَّ جَرّا، آیا بالا زمان هست یا نه، دیگر به آن کار نداریم. حالا صحبت در این است، اگر آن زمان مثالی بخواهد در ماده تحقق پیدا کند مثل این است که پنج دقیقه‌اش، پانصد سال راه است، درست شد؟! قضیه این است. بنابراین در مثال زمان متناسب با خودش است، در عالم ماده زمان متناسب با خودش است و هیچ‌کدام به همدیگر ربطی ندارند.