كيفيّت حضور عينى اشياء در علم عنائى حق (1)

أعوذ بالله من الشیطان الرجیم

بسم الله الرحمن الرحیم

قاعدۀ ترتّب در تحقق عینی اشیاء

بحث در تحقّق حضور عینی اشیاء در علم عنایی حق بود. مسئله به اینجا رسید که حقیقت هر شیئی که عبارت است از جنبۀ ربطی بین آن شیء و علّت، آن حقیقت ثابت و لایتغیّر است؛ گرچه لازمۀ تحقّق معلول از جنبۀ ضعفی که دارد، تغیّر آن در تحقّق با علّت و اختلاف آن از نقطه‌نظر ضعف با علّت است و این لازمۀ طبعی هر رتبه از مراتب عالی تشکیک و تشتّت است. حقیقت هر شیء که در عالم ماده اتفاق می‌افتد، از نقطه‌نظر دخالت زمان و مکان در آن شیء، اقتضاء می‌کند که وجود مادی آن در جهت امتداد قرار بگیرد؛ یعنی اگر زمان را به‌عنوان جهت امتداد درنظر بگیریم تحقّق عینی اشیاء خارجی در جهت امتداد، مشمول قاعدۀ ترتّب خواهد بود و تا یک امری تحقّق پیدا نکند، امر دیگر ممتنع‌الوقوع است؛ در تحقّق یک امر که مترتّب بر امر دیگری است باید آن امر وجود داشته باشد.

حقیقت و ذات زمان تدریجی‌الحصول است؛ مثلاً اگر روز یک‌شنبه بخواهد بیاید باید قبلاً روز شنبه بیاید و امکان تحقّق این زمانِ مشخص بدون آن زمانِ دیگر ممتنع است و جمع بین این دو، جمع بین نقیضین یا ضدین خواهد بود. بناءًعلیٰ‌هذا اموری که جهت ربطی با مکان و زمان دارند، باید در تحقّق آنها امور دیگری مترتّب [شود و] وجود داشته باشد.

رابطۀ زمان و مشیت پرودرگار

اما صحبت در این است که آیا در علت هر شیء و علت عالم ماده که عبارت است از مشیّت حق، ترتّب شرط است؟ یعنی مشیّت پروردگار بر یک امری تعلّق گرفته است، پس از آنکه مشیّت او به امر دیگر تعلّق گرفته است؛ به عبارت دیگر آیا ما در خود مشیّت هم قائل به زمان و تدریجی‌الحصول هستیم؟! آیا در اراده و خواست حق زمان دخالت دارد؟! همان‌طوری‌که در اراده‌های ما و درخواست‌ها و مشیّت‌های ما زمان دخالت دارد؛ در یک زمان ارادۀ فعلی را می‌کنیم و در زمان دیگر ارادۀ فعل دیگری را می‌کنیم، آیا در مورد پروردگار هم مسئله به همین قِسم است؟! آیا این آیۀ شریفه که می‌فرماید: ﴿كُلَّ يَوۡمٍ هُوَ فِي شَأۡنٖ﴾¹ دلالت بر همین مطلب می‌کند؟! یعنی به خواست و اراده و مشیّت حق یک امری در عالم کون و فساد متحقّق می‌شود و پس از آنکه متحقّق شد، ارادۀ حق به امر دیگری تعلّق می‌گیرد. پس باید در خداوند متعال قائل به ماده و ترکّب به ماده شویم؛ چون زمان حقیقتاً یا اعتباراً مخلوق ماده است و حقیقتاً یا اعتباراً لازمۀ ماده است؛ که این توالی فواسد زیادی دارد و تصورش هم باطل است. یا اینکه باید قائل شویم بر اینکه ارادۀ پروردگار یک اراده بیشتر نیست؛ یعنی توالی اراده‌های مختلفه در پروردگار را کنار بگذاریم و بگوییم که یک اراده و یک مشیّت بیشتر نیست و آن اراده و مشیّت عبارت است از تحقّق عالم وجود به‌نحو ظلّی و به‌نحو فیئی؛ چون خود وجود حق که وجود بِالصرافه و اطلاقی است ظلّ او و فیء او و اثر او عبارت است از عالم خلق؛ منظور از عالم خلق فقط عالم کون و فساد نیست؛ بلکه جمیع عوالم مجردّه و برزخیه و ماده را شامل می‌شود.