بررسی روایات مشیت و ارادۀ پروردگار

 از آن‌طرف به او مي‌گويد که نخور، فلان است و از بهشت دور مي‌شوي، از آن‌طرف مدام سيخشان مي‌كند كه حالا ببينم چيست؟ آخر چه كسي در سر تو مي‌اندازد كه همين‌طوري بلند شوي بروي و ﴿فَوَسۡوَسَ لَهُمَا ٱلشَّيۡطَٰنُ لِيُبۡدِيَ لَهُمَا﴾² اين مشیّت و اراده از كجا پيدا مي‌شود؟! بايد بدانيم وقتي كه مشیّت و ارادۀ خدا مي‌آيد تهيۀ اسباب را هم با خودش مي‌آورد، كم‌كم فكر مي‌رود، ذهن مي‌رود، شوق پيدا مي‌كند، مسائل جلوه پيدا مي‌كند، آن مسائلي كه مانع است، مانعيت خودش را كم‌كم ازدست مي‌دهد، كم‌رنگ مي‌شود تا به‌ حدي كه به‌نحو تساوي مي‌‌رسد، شوق از اين‌طرف غليان پيدا مي‌كند و مي‌رود و خلاصه كاري انجام مي‌دهد. اي داد بيداد ديدي؟ او آمد و فلان كرد! گفت که نكن‌ها! اما خلاصه آدم گرفتار شد. اين آنجايي است كه ارادةُ حتمٍ بر فعل است و ارادةُ عزمٍ برخلافش است، بعضي‌ها اين‌طور گفتند.

معناکردن «مشيةالله» به «تهیّؤ‌ اسباب» و نقد آن

بعضي‌ها هم توجيه كردند و گفتند كه منظور از مشيةالله در اينجا تهیّؤ‌ اسباب است؛ يعني بعد از اختيار عبد فعل را، خدا اسباب را آماده مي‌كند، خدا همين‌طور نشسته است دست روي دست مي‌گذارد و مي‌گويد که من منتظرم ببينم كه تو بندۀ من كدام طرف را اختيار مي‌كني! هر طرف را اختيار كردي من تهيۀ اسباب مي‌كنم، [موانع] راه را از جلوي تو برمي‌دارم و اين‌طور مي‌كنم.

اوّلاً: اين برهاناً مردود است به جهت اينكه در بسياري از موارد، عبد ارادۀ فعل را مي‌كند درحالتي‌كه موانع بر سر راه موجود است، اين با اين كلام منافات دارد، اين يك.

ثانياً: اختيار و مشیّت خدا منوط به اختيار عبد مي‌شود يعني خدا نسبت به اين فعل هيچ‌كاري ندارد، عبد را خلق كرده است و كنار نشسته است و می‌گوید که ببينم حالا این [عبد] چه‌كار مي‌كند؟ اگر فعل را اختيار كرد خب، اگر ترك را اختيار كرد بسيار خوب، پس خدا در هيچ فعل و واقعه‌اي از وقايع از خودش اختيار و مشیّت ندارد و اين با براهين عقليۀ‌ ما كه حالا راجع به آن بحث مي‌كنيم منافات دارد.