بررسی روایات مشیت و ارادۀ پروردگار

بناءًعلیٰ‌هذا نفس تعيّن و تشكّل موجب ابتعاد نيست؛ بلکه عين حقيقت ذات است كه در مظاهري تجلي كرده است، عين حقيقت ذاتي است كه در مرايایي بروز و ظهور پيدا كرده است، عين حقيقت آن ذات بحت و بسيط است كه ظهور و مظهريت در اين تعيّنات و در اين تشكلات پيدا کرده است، چه فرقي مي‌كند؟! چه ذات در اسم اعظم خود تعيّن پيدا كند يا در اسماء‌ جزئيه خود و يا در اين پايين و در اين اسامي جزئيۀ جزئيۀ جزئيه كه ديگر مقام طبع است، فرقي در اين صورت ندارد؛ الاّ فرق در مقام فهم و در مقام سعه وجودي است، وقتي كه انسان در اينجا مي‌آيد همه چيز را از خود مي‌بيند.

اين فهم و ادراك بايد عوض شود، يا انسان با سير و سلوك عوض مي‌كند يا اينكه آن دنيا مي‌رود و متوجه مي‌شود كه اينها همه‌اش خواب و خيال بوده است، فقط تنها تفاوت در همين است، درست شد؟! يعنى مى‌توانم بگويم که مقام ﴿إِنَّا لِلَّهِ وَإِنَّآ إِلَيۡهِ رَٰجِعُونَ﴾ مقام تشريع است، نه مقام تكوين، در مقام تكوين چيزى عوض نمى‌شود؛ هر چيزى به اندازۀ سر سوزن سر جاى خودش است.

تلمیذ: يعني مي‌توانم بگويم: مقام صعود، مقام نزول را دارد؟! يعني شمر اگر در آن عالم رفت و كدورت ازبين رفت و نورانيت هم پيدا كرد، آيا اين شمر در زماني كه مي‌خواست نزول كند و وارد كثرات و اعتباريات شود همين‌طور بود؟!

استاد: همين‌طور بود! مثل همان! يعني الآن شمر داراي اين خصوصيات و اين ‌مقدار از ظرفيت است و تفاوت پيدا نمي‌كند؛ يعني اگر خودش را بكشد هم پيغمبر نمي‌شود، باد نمي‌كند، تبديل به يك ليتر نمي‌شود و به همان خصوصيتش هست؛ ولی شمرِ خوب است، شمر بدي كه سر امام حسين علیه‌السّلام را ببرد، نيست. اين يك شمري است كه ادراكش اين‌قدر است، خصوصيات او هم همين‌قدر خواهد بود و إن‌شاءالله ما در بحث اختيار اين مسئله را مي‌گوييم؛ يعني وقتي كه طرفين قضيه ... چون در مسئلۀ اختيار و مشیّت دو طرف قضيه بايد روشن شود؛ وجه الربّي و وجه الخلقي در قضيه بايد روشن شود و بدون ارتباط اين دو به‌هم اصلاً امكان ندارد اين مسئله حل شود و آنهايي كه از اين صحبت كردند يا از آن جهتش غافل بودند يا از اين جهت. نگاه به اين كردند، او را توجيه كردند، يا نگاه به او كردند، اين را توجيه كردند، هيچ‌كدام حق هر كدام را واقعاً به خودشان ندادند؛ يعني واقعاً در مقام اراده و مشیّت الهي، سنگ را تمام بگذارند و هیچ‌چيز در آنجا كم نگذارند و در مقام اراده و مشیّت خلق هم سنگ را تمام بگذارند و چيزي را كم نگذارند، هيچ‌كس نيامده است این کار را انجام دهد لذا در كلام بزرگان اين مسئله به چشم مي‌خورد.