بررسی روایات مشیت و ارادۀ پروردگار

شرح روایت «إنَّ لِلّهِ إرادَتینِ و مَشیّتَینِ إرادةَ حَتمٍ و إرادةَ عَزمٍ»

عبارتي كه در اين روايت هست... جلسۀ گذشته هم راجع به اين مسئله صحبت شد. يكي روايت فتح بن يزيد جرجاني است، اين فتح بن ‌يزيد جرجاني از افرادي بوده است كه ظاهراً معلوم مي‌شود شخص مستعدي بوده است و يك روايت طولاني هم هست و ظاهراً صاحب سفينه در سفينة البحار هم آورده است، آن‌طوري‌كه در نظرم هست، در كتب ديگر هم هست، به‌نظر مي‌رسد در مناقب ابن شهرآشوب هم اين روايت باشد، روايت بسيار مهمي است و از رواياتي است كه اسرار در آن هست. روايت راجع به صفت مؤمن است كه حتي مؤمن را هم غیر خدا نمي‌تواند توصيف كند. در اين روايات است كه امام هادي عليه‌السّلام در سفر مكه‌اي كه به عراق مراجعت مي‌كردند ـ ظاهراً در زمان همين حبس ايشان بود كه به مكه رفته بودند، حالا متوكّل اجازه داده بوده است كه مكه بروند ـ در راه با فتح بن ‌يزيد جرجاني [دیدار] مي‌كنند و حضرت در ضمن مسائل عجيبۀ توحيدي كه براي او بيان مي‌كنند به اين مطلب اشاره مي‌كنند كه:

«همان‌طوری‌که كسي نمي‌تواند خدا را معرفي كند و خدا را توصيف كند، همين‌طور عبدي و بنده‌اي كه دلش به نور ايمان روشن شده است را هم كسي نمي‌تواند توصيف كند.»¹

اين از عجائب كلمات معصوم است كه او چنين حرفي را بزند، معلوم مي‌شود آن مؤمنی اين‌طور است که جنبۀ وجه اللهي پيدا كرده است؛ يعني به مقام وجه اللهي رسيده است و ديگر در مقام هويت نفسيۀ خودش نيست، تا اينكه تخلّق به خلق پيدا كند و تشبّه به خلق داشته باشد، تا تحت تنقيح و توصيف دربيايد. او ديگر وجه اللهي پيدا كرده است و ديگر كسي نمی‌تواند او را توصیف کند حتي مخلصين هم نمي‌تواند او را [توصیف کند].

... و خیلی خوب در آن مطالعه كند، اين مسائل توحیدی خيلي عجيبي در اينجا بيان مي‌كند. معلوم مي‌شود که خود فرد هم فرد مستعدي بوده است والاّ حضرت اين را براي او نمی‌گفتند.