بررسی روایات مشیت و ارادۀ پروردگار

فی خبرِ الفتحِ بنِ یَزید عن أبی‌الحسنِ علیهِ السّلامُ:

إنَّ لِلّهِ إرادَتینِ و مَشیّتَینِ إرادةَ حَتمٍ و إرادةَ عَزمٍ یَنهى و هو یَشاءُ و یَأمُرُ و هو لا یَشاءُ أ و ما رأیتَ أنَّ اللهَ نَهَى آدمَ و زوجَتَهُ أن یَأكُلا مِن الشَّجرةِ و هو شاء ذلِك و لو لَم یَشأ لَم یَأكُلا و لو أكَلا لَغَلِبَت مَشیّتُهُما مَشیّةَ اللهِ و أمَرَ إبراهیمَ بِذبحِ إبنِهِ و شاءَ أن لا یَذبحهُ و لو لم یَشأ أن لا یَذبحهُ لَغَلَبت مَشیّةُ إبراهیمَ مَشیّة اللهِ عزّوجلّ.‌¹

در اينجا حضرت مي‌فرمايند كه خداوند متعال دو اراده دارد؛ يك ارادۀ حتميه دارد، كه از او تعبير به ارادۀ تكوينيه مي‌كند و يكي هم ارادۀ عزميه دارد، كه از او تعبير به ارادۀ تشريعيه مي‌كند و اين دو ارادۀ حتميه و تشريعيه گاه باهم موافق هستند و گاه مخالف هستند؛ اراده مي‌كند كه اين آدم و حوا از اين گندم بخورند درحالي‌كه نهي مي‌كند نخورند. ارادۀ خدا به خوردن در اينجا با نهي او از خوردن جمع شده است، حالا اگر آن دوتا نمي‌خوردند مشیّت آنها بر مشیّت خدا غلبه مي‌كرد و خدا هم اين‌قدر گردنش كلفت است كه كسي نمي‌تواند [بر او غلبه كند]. يكي هم دربارۀ حضرت ابراهيم که به او امر به ذبح مي‌كند درحالتي‌كه ارادۀ او به عدم ذبح تعلّق مي‌گيرد، در اينجا هم اگر او ذبح مي‌شد مشیّت او بر مشیّت خدا غلبه مي‌كرد.

اين روايتي است كه خيلي‌ها مي‌آورند و مورد سؤال قرار مي‌دهند بعضي‌ها در سندش [اشکال] مي‌كنند و امثال‌ذلک و هر جا كه نمي‌رسند مي‌گويند که آقا فلان است و ما نمي‌فهميم و سندش و اين حرف‌ها اشكال دارد.

نظر مرحوم صدوق دربارۀ مشیت در این روایت و نقد آن

تعابير مختلفي در اين روايت شده است؛ مرحوم صدوق اين مشیّت را به ارادۀ به جبر و قدرت گرفته است؛² يعني وقتي كه مشیّت الهي به أكل از شجره تعلّق مي‌گيرد، معنايش اين است كه خداوند متعال بين ايشان و أكل شجره مانع نمي‌شود که به قدرت و به جبر جلوگيري كند، اين معنای مشية الله است؛ يعني اگر اينها مي‌خوردند بنابراين خوردن اينها از آن مانعيت و از آن صارفيت و حيلوليت بين اينها و شجره كه با قهر و غلبه باشد غلبه مي‌كرد؛ چون ارادۀ خدا بر اين است كه از اين نخورند و اراده كند بر اينكه اينها نبايد اين را انجام دهند و مانع شود، درعين‌حال كه مانع شود و ارادۀ حتميه داشته باشد اينها از اين گندم بخورند، اين نتيجه‌اش چيست؟ نتيجه‌اش اين است كه ارادۀ ‌اينها بر ارادۀ خدا غلبه كرده است و اين‌طور نيست.