بيان حقيقت قضيۀ اختيار (1)

شرک بودن جدایی اختیار انسان از اختیار علة‌العلل

بناءًعلیٰ‌هذا آن اختيار كه فعل نفس است و دارد به نفس نسبت داده مي‌شود، آن اختيار همان اختياري است كه الآن او مي‌خواهد، حالا ما بايد ببينيم الآن ما چه مي‌خواهيم؟ شما بالأخره به خودتان داريد نسبت مي‌دهيد. آيا مي‌توانيم بگوييم که ما اين‌طرف را اختيار مي‌كنيم كه اگر خدا بخواهد خودش ما را به اين‌طرف ... ديگر نمي‌توانيم اين حرف را بزنيم؛ چون همین‌که شما می‌گویید: ما این‌طرف را اختيار مي‌كنيم اگر او بخواهد، بين اين دو اختيار فاصله انداختيد و خودتان را از مبدأ جدا كرديد و خودتان را از علةالعلل مجزا كرديد و بين نفوس خود و علةالعلل فاصله انداختيد.

اشاره به کلام خیام و پاسخ خواجه نصیرالدین طوسی 

اينكه كه ما اختيار مي‌كنيم به قول خيام مي‌گويد:

خيام در اينجا مشرك شده است. مي‌گويد: من طرف اثبات را اختيار مي‌كنم، مرتيكه تو كه طرف اثبات را اختيار مي‌كني، بيا طرف نفي را اختيار كن! چرا مي‌گويي که من طرف اثبات را اختيار مي‌كنم تااينكه با اثبات طرف اختيار، بر گُردۀ خدا مي‌گذارم كه تو هم در ازل علم به اثبات داشتي. تو بيا طرف نفي اختيار را كن تا بر گُرده و بر رقبۀ خدا طرف نفي را بگذاري. به قول معروف چرا وقتي غش مي‌كني فقط روي ز‌ن‌ها غش مي‌كني، يك وقت هم روي سبيل كلفت‌ها غش كن ببين چه مزه‌ای مي‌دهد! حالا اين آقا هميشه آمده اين‌طرف را اختيار مي‌كند و مي‌گويد: «گر مي نخورم علم خدا جهل بود».

مرحوم خواجه هم كه جوابش را مي‌دهد ـ گرچه در اين جواب جاي تأمّل و جاي دقت است ـ و مي‌فرمايد: