بيان حقيقت قضيۀ اختيار (1)
تفسیر آیۀ ﴿كُلَّ يَوۡمٍ هُوَ فِي شَأۡنٖ﴾
اختیار انسان و مشیت الهی در این جلسه آیتالله سید محمدمحسن حسینی طهرانی تبیین میشود و محور بحث، بررسی نسبت اختیار انسان با اراده واحد الهی است. استاد بیان میکند که در نگاه توحیدی، همه افعال و انتخابهای انسان جلوههای یک مشیت واحد الهی هستند و تعدد اراده در کار نیست. سپس با تفسیر آیه «کل یوم هو فی شأن» توضیح داده میشود که تغییرات ظاهری در عالم، ناشی از تجلیات مختلف همان اراده ثابت است، نه تغییر در اصل مشیت. در ادامه، اشکال جدایی بین فاعل مختار و علت اول رد میشود و روشن میگردد که اختیار انسان در طول اراده الهی معنا دارد، نه در عرض آن. نتیجه بحث این است که فهم درست اختیار، هم جبر و هم تفویض را نفی کرده و به درک توحیدی از افعال انسان و جهان میرسد.
مرتب سازی:
بيان حقيقت قضيۀ اختيار (1)
2أعوذ بالله من الشیطان الرجیم
بسم الله الرحمن الرحیم
مسائل و اشكالاتي كه در حولوحوش قضيۀ اختيار مطرح ميشود را إنشاءالله بعداً ذكر ميكنيم.
دو استناد در اختیار: استناد به مبدأ و استناد به ذات مختار
فعلاً در بيان حقيقت قضيۀ اختيار بوديم كه اين اختيار دو نسبت دارد: يك نسبت با مبدأ كه علت اوليٰ است و يك نسبت با ذات مختار دارد.
وحدت اختیار و مشیت در استناد آن به مبدأ اول
عرض شد در مسئلۀ اوليٰ كه استناد اختیار به مبدأ اوّل است و به علت اوليٰ، يك حقيقت و يك اختيار و يك مشیّت بيشتر وجود ندارد كه عبارت از مشیّت و اختيار حضرت حق است و آن مشیّت و اختيار به يك نسبت و به يك جهت واحده، به نفس ذات تعلّق ميگيرد و به همان جهت، اختيار و مشیّت به آثار ذات تعلّق ميگيرد؛ يعني همانطور که در بقاء زيد اختيار و مشیّت حضرت حق وجود دارد همانطور تعلّق اختيار، به آثار وجودي زيد است. بناءًعلیٰهذا با توجه به مطالبي كه در حولوحوش قضاياي تكوينيۀ مقدّرات عرض شد، اختيار حضرت حق بر جريان امور و جريان حوادث است بدون كمترين تخطّي از قاعدۀ علّيت؛ يعني قاعدۀ علّيت هيچ استثنائي نميخورد و آن قاعدۀ علّيت عبارت از قاعدۀ «أبَى اللهُ أن یَجرىَ الأمور بأسبابِها»1 است و عرض شد كه منبابمثال صلۀ رحم يك نحوه تأثير در مقدّرات دارد، قطع رحم يك نحوه ديگر. ايثار و انفاق يك نحوه تأثير در مقدّرات دارد قطع ايثار و انفاق نحوۀ مخالف. ظلم به مظلوم يك نحوه تأثير دارد و همينطور مساعدت مظلوم و مساعدت محتاج يك نحوۀ ديگر و هَلُمَّ جَرَّا. بناءًعلیٰهذا آنچه كه در عالم اتفاق ميافتد عبارت از عالم مقدّرات است و عالم مقدرات، عالم امر و نهي و عالم جبر و تعديل و عالم قضاء مبرم و قضاء محتوم، تمام اينها به مشیّت واحده حضرت حق در عالم تحقّق پيدا ميكند و آيۀ شريفه كه در اينجا دارد: ﴿كُلَّ يَوۡمٍ هُوَ فِي شَأۡنٖ﴾2 معنايش اين نیست كه هر روز مشیّت او تعلّق به يك امري بگيرد مشيّتش در آن روز با روز قبل تفاوت دارد، اينطور نيست يعني اگر اراده و مشیّت او در يك روز تعلّق گرفت در روز ديگر بهنحو ديگر است. به عبارت ديگر كلامي از حضرت سيدالشهدا عليهالسّلام در دعاي روز عرفه است:
- . الکافي، ج ۱، كتابُ الحُجَّة، بابُ مَعرفةِ الإمامِ و الرَّدِّ إلیه، ص ۱۸۳، ح 7:
«عَن رِبعىِّ بنِ عَبدِاللهِ عَن أبىعَبدِاللهِ علیه السّلام أنَّهُ قالَ: أبَى اللهُ أن یجرىَ الأشیاءَ إلّا بِأسبابٍ فَجَعَلَ لِكُلِّ شَىءٍ سَبَبًا وَ جَعَلَ لِكُلِّ سَبَبٍ شَرحًا وَ جَعَلَ لِكُلِّ شَرحٍ عِلمًا وَ جَعَلَ لِكُلِّ عِلمٍ بابًا ناطِقًا عَرَفَهُ مَن عَرَفَهُ وَ جَهِلَهُ مَن جَهِلَهُ ذاكَ رَسولُ اللهِ صلى الله علیه و آله وَ نَحنُ». ترجمه:
«خداوند إبا دارد كه اشياء را جارى كند به جز به وسيله اسباب. به همين دليل، براى هر سببى، شرحى قرار داده است و براى هر شرحى، علمى قرار داده است و براى هر علمى، دروازه ناطقى قرار داده است. هر كسى كه آن را بشناسد كه شناخته و هر كسى كه بدان جاهل باشد كه جاهل است. آن باب و دروازه، رسول خدا صلى الله عليه و آله و ما ائمه معصومين است.» - . سوره الرحمن (55) آیه 29. معاد شناسى، ج 9، ص 350:
«هر روز خداوند در اراده خاص و شأن جديدى است.»
- . الکافي، ج ۱، كتابُ الحُجَّة، بابُ مَعرفةِ الإمامِ و الرَّدِّ إلیه، ص ۱۸۳، ح 7: