بيان حقيقت قضيۀ اختيار (1)

پس اين كلام سيدالشهداء عليه‌السّلام: «إلَهى إنَّ اختِلافَ تَدبیرِكَ» معناي خودش را در اينجا روشن مي‌كند و آياتي كه دلالت مي‌كند بر ﴿كُلَّ يَوۡمٍ هُوَ فِي شَأۡنٖ﴾ معناي خودش روشن مي‌شود، ﴿كُلَّ يَوۡمٍ هُوَ فِي شَأۡنٖ﴾ يعني حضرت حق در مقام بروز و ظهور به جلوات مختلفي تجلي كرده است؛ اما در مقام اراده و مشيت، تبدّل اراده و مشيّتي در اينجا نشده است، بلکه يك ارادۀ ازلي بوده است و آن ارادۀ ازلي مانند يك خيط متصل، همين‌طور حوادث را به‌دنبال ذوات «مِن أوّل الأمر إلی بدایة الأمر» همين‌طور در سلك واحد و در نظم واحد منتظم و منسجم مي‌كند. اين معنای ﴿كُلَّ يَوۡمٍ هُوَ فِي شَأۡنٖ﴾ است.

بناءًعلیٰ‌هذا ما مي‌بينيم كه در مقام اختيار و در مقام اراده و مشيت، اراده و مشیّت و اختيار، اختيار واحد است؛ يعني اختيار حضرت حق بر تنسيق امور و بر تنظيم امور به‌نحو مطلوب و به‌نحو دل‌خواه خود است اين را اختيار مي‌گوييم؛ اختيار واحد.

در اينجا تمام قضيه از نقطه‌نظر وجه الربّي مورد بحث قرار گرفته است. البته اشكالاتي كه به اين مطالب وارد مي‌شود را بعداً‌ مي‌گوييم؛ اشكالات مرحوم آخوند و ديگران كه در اينجا اشكال كردند را ما عرض مي‌كنيم. فعلاً‌ در اينجا صورت قضيه و مسئله را روشن مي‌كنيم، بعد به‌دنبال اشكالات مي‌رويم؛ حالا چه اشكالاتي كه از ناحيۀ رفقا مطرح مي‌شود يا اشكالاتي كه ديگران مطرح مي‌كنند.

فناء همۀ اختيارات در اختيار واحد

بناءًعلیٰ‌هذا اگر از نقطه‌نظر وجه الربي به قضايا و مسائل نگاه بكنيم، مي‌بينيم كه تمام اختيارهايي كه در عالم وجود حاكم است همۀ آنها اختيار، اختيار واحد است، به جهت اینکه آن اختيار مستند به ذات است و همان‌طوری‌که ذات مشمول قاعدۀ علّيت است، اختيار ذات هم كه فعلي از افعال نفساني ذات است، نه از افعال خارجي ذات، كه مقام اجرا و مقام خارجي و حركت عضلات و انبعاث عضلات است، آن فعل هم أحدٌ‌ مِن الأفعال است؛ پس او هم مستند به ذات حضرت حق متعال است. تا اينجا اگر رفقا اشكال دارند، مطرح كنند. بحث ما از نقطه‌نظر وجه الربيِ مسئله تمام مي‌شود.