بيان حقيقت قضيۀ اختيار (2)

نکته‌ای در باب وحدت وجود و موجود

آن مطلبي كه شما مي‌فرمایيد همه چيز در ذات حق هست آن مقام علم اجمالي در عين كشف تفصيلي است؛ كه ما در بحث فلسفه ثابت كرديم كه اصلاً‌ علم اجمالي در ذات حق معنا ندارد؛ بلکه علم اجمالي با كشف تفصيلي عينيت و وحدت دارد. اين‌طور نيست مانند ما، كه تمام اين تعيّنات به‌نحو اجمال در ذات حق منطوي باشند. لازمۀ توجيه وحدت وجود اثبات تفصيلي وجود در همۀ مرأیٰ و تعيّنات است. اين لازمه‌اش است و الاّ ما وجود را از وحدت انداختيم و قائل بر تشكك وجود بنا‌ بر بعضي از اقوال شديم و استقلال در مراتب شديم و مسئلۀ تجرد در وجود و اطلاق در وجود و عدم حدّ وجود، اين سه مسئله ما را مجبور و ملزم مي‌كند كه مسئلۀ كشف تفصيلي را در عين وحدت و در عين صرافت وجود در اينجا قائل باشيم و الاّ اطلاق و وحدت در اينجا ازبين مي‌رود. و اين همان معنايی است كه گاه‌گاهي مرحوم صدرالمتألّهين از آن به نظر متعاليۀ صوفيه تعبير مي‌كند،¹ ـ بعضي از عرفاي صوفيه ـ اين نكته است كه وحدت وجود و موجود در اينجا هست و كثرت موجود در عين وحدت وجود در اينجا هست. البته عكسش بطلان است که كثرت وجود در وحدت وجود باشد. بناءًعلیٰ‌هذا مقام بروز و ظهور صفات حق، لازمۀ مقام صفات اصليه و صفات ذاتيه حق است. اگر علم بخواهد به مرحلۀ بروز و ظهور درآيد بايد در قالب اختيار و در قالب علوم تعيّني ظهور و بروز پيدا كند. اگر قدرت حق بخواهد در مقام بروز و ظهور درآيد بايد اين قدرت حق در مقام اختيار و تعيّن احدالطرفين دربيايد و الاّ قدرت حق كه بروز و ظهور پيدا نكرده است. وقتي كه ما مي‌گويیم: قدرت حق قدرت واحد است؛ يعني هم در نزولش واحد و مستقل و متفرد است و هم در تعيّن خارجي متفرد است و هم در ايجاد صفت اختيار متفرد است و هم در تعيين احدالطرفين متفرد است و هم در ظهور فعلي و خارجي در عالم اعيان متفرد است، اين آن‌وقت مي‌شود قدرت واحده و قدرت اطلاقي. شما هركدام از اينها را مقيّد كنيد و به عبارت ديگر حدّي براي او ايجاد كنيد، قدرت پروردگار در قالب اختيار در نفس مكلف مي‌آيد و در آنجا توقف مي‌كند و اين قدرت به مكلف واگذار مي‌شود و وقتي كه واگذار شد او اين عمل را با اختيار انجام مي‌دهد. ما اين قدرت را حد زديم، ديگر قدرت را از اطلاق انداختيم.